Lodovico Ferrari

Lodovico Ferrari (ur. 2 lutego 1522 w Bolonii, zm. 5 października 1565 tamże) – matematyk włoski, odkrywca metody rozwiązywania równań czwartego stopnia.

Życiorys

Po przedwczesnej śmierci ojca, Aleksandra Ferrariego, Lodovico zamieszkał u swego stryja Vincenta. Stryjeczny brat Lodovica podjął pracę służącego u Girolama Cardana, jednak samowolnie porzucił tę posadę po dość krótkim czasie. Cardano zażądał od Vincenta aby przysłał mu syna z powrotem do służby, ten jednak wysłał swego bratanka Lodovica. W ten sposób, w wieku lat czternastu, Lodovico został służącym i pomocnikiem Cardana. Ten ostatni, po odkryciu że Lodovico potrafi czytać i pisać, uczynił nastoletniego Lodovico swoim asystentem i studentem.

W 18. roku życia Lodovico zaczął uczyć matematyki, a w 1541 objął posadę wykładowcy geometrii w Fundacji Piatti (pozycję tę wcześniej zajmował Cardano).

Z racji swojej pozycji u boku Cardana, a także wkładu w rozwiązywanie równań był uwikłany w spór pomiędzy Cardanem i Tartaglią. Po opublikowaniu przez Cardana dzieła Ars Magna, Tartaglia starał się wezwać Cardana do publicznej debaty i zawodów matematycznych. Do ich „pojedynku” nigdy nie doszło, natomiast Tartaglia i Ferrari wymienili wiele oskarżeń i obraz w listach otwartych pisanych przy tej okazji. 10 sierpnia 1548, w Mediolanie, doszło do debaty pomiędzy Tartaglią i Ferrarim. Z formalnego punktu widzenia, potyczka nie została rozstrzygnięta bowiem Tartaglia opuścił miasto przed jej ukończeniem. Jednak obserwujący zawody uznali, że Lodovico Ferrari posiada wiedzę i zrozumienie równań stopni 3 i 4 daleko przewyższającą wszystkich innych. Przyniosło to sporą sławę i uznanie młodemu Lodovico.

Po debacie Ferrari dostał wiele ofert pracy, akceptując posadę urzędnika podatkowego przy gubernatorze Mediolanu. W 1565 uzyskał pozycję profesora na Uniwersytecie Bolońskim.

Równania czwartego stopnia

W 1540 Lodovico Ferrari odkrył ogólną metodę redukcji równań czwartego stopnia do równań sześciennych. Razem z metodą rozwiązywania tych ostatnich opracowaną wcześniej przez Scipione del Ferro i Tartaglię pozwalało to rozwiązać wszystkie typy równań stopnia 4. Wyniki te zostały opublikowane przez Cardana w Ars Magna w 1545.

W XVI wieku w Europie nie używano jeszcze liczb ujemnych, więc rozważane równania miały wiele nierównoważnych form (w celu zapewnienia dodatniości współczynników). Na przykład równanie ax4+bx3+cx2+dx+e=0 było uważane za różne od równania ax4+bx3=cx2+dx+e. Wszystkie 20 przypadków równań czwartego stopnia zostały w pełni opisane i rozwiązane w Ars magna.

Używając współczesnych oznaczeń, naszkicujemy metodę Ferrariego zastosowaną do równania

u4+pu2+qu+r=0.
(1)

Równanie ax4+bx3+cx2+dx+e=0 może być zredukowane do powyższego przez podzielenie obu stron przez a i podstawienie x=u−b4a.

Równanie (1) przekształcamy do u4+2pu2+p2=pu2−qu−r+p2, a następnie

(u2+p)2=pu2−qu−r+p2.
(2)

Używając równania (2), dla liczby v możemy napisać następujące równości

(u2+p+v)2= (u2+p)2+2v(u2+p)+v2= pu2−qu−r+p2+2v(u2+p)+v2= (p+2v)u2−qu+(p2−r+2pv+v2),
(3)

czyli

(u2+p+v)2=(p+2v)u2−qu+(p2−r+2pv+v2).
(4)

Wybierzmy liczbę v tak aby

(−q)2−4(p+2v)(p2−r+2pv+v2)=0.
(5)

Aby to uczynić, przekształcamy równanie (5) do

(q2−4p3+4pr)+(−16p2+8r)v−20pv2−8v3=0,
(6)

co jest równaniem stopnia trzeciego (które może być rozwiązane metodami del Ferro i Tartaglii). Lewa strona równania (5) to wyróżnik wyrażenia kwadratowego (p+2v)u2−qu+(p2−r+2pv+v2) (gdzie zmienną wolną jest u). Zatem przy naszym wyborze v, wyrażenie (p+2v)u2−qu+(p2−r+2pv+v2) jest pełnym kwadratem i równanie (1) zostaje zredukowane do

(u2+p+v)2=(p+2v)(u−q2(p+2v))2.
(7)

Powyższe równanie redukujemy już łatwo do równania kwadratowego.