Majolika
Majolika – wyroby ceramiczne z gliny pokrytej białym, nieprzezroczystym szkliwem cynowym, bogato zdobione. Rodzaj fajansu produkowanego we Włoszech od XV do XVII wieku.
Technika wykonania i zdobienia wyrobów majolikowych
- Wydobycie i oczyszczenie drobnoziarnistej, jasnej glinki;
- formowanie naczynia (głównie na kole garncarskim);
- pierwsze wypalenie na biskwit w piecu opalanym drewnem, w temp. 1000 °C;
- zanurzenie w szkliwie otrzymanym ze zmieszania tlenku cyny z piaskiem (czasem z dodatkiem tlenku ołowiu);
- po wyschnięciu szkliwa dekorowanie powierzchni naczynia farbami ceramicznymi, których podstawowym składnikiem był tlenek ołowiu połączony ze związkami metali (w związku z chłonnością szkliwa w trakcie malowania nie można było odróżnić kolorów, ani wykonać poprawek);
- czasem nakładano jeszcze cienką warstwę przezroczystego szkliwa ołowiowego, tzw. coperta; podczas późniejszego wypalania oba szkliwa i dekoracja między nimi łączą się, a ceramika uzyskuje połysk;
- powtórne wypalenie, dzięki któremu uzyskiwano stałe połączenie szkliwa i farb ceramicznych z podłożem i wydobycie barw pigmentów.
W dwóch miastach Umbrii (w Derucie i Gubbio), eksperymentowano z pokrywaniem gotowego wyrobu związkami zawierającymi tlenki miedzi lub srebra i wypalaniem po raz trzeci w niższej temperaturze. W toku tego procesu powierzchnia naczynia pokrywała się warstwą metalu, którego połysk uzyskiwano dzięki polerowaniu.
Farby ceramiczne stosowane przy produkcji majoliki były farbami tzw. wysokiego ognia (wytrzymywały wysoką temperaturę przy wypalaniu). Posiadały charakterystyczną gamę barwną. Stosowano: błękit kobaltu, zieleń miedzi, czerwień żelaza, żółcień antymonu, fiolet manganu.
Historia
Technologia produkcji ceramiki krytej szkliwem z dodatkiem tlenku cyny rozpoczęła się w 800 roku na terenie Iraku podczas panowania Abbasydów. W XI wieku Maurowie sprowadzili ją na Półwysep Iberyjski, gdzie stopniowo była udoskonalana. W XIV wieku garncarze z okolic Walencji zaczęli ceramikę sprzedawać innym krajom Europy. Import z Hiszpanii docierał do Włoch poprzez Majorkę, która służyła jako punkt przeładunkowy dla handlu śródziemnomorskiego. Stąd Włosi zaczęli nazywać sprowadzaną ceramikę majoliką (w dawnym języku włoskim było to słowo oznaczające wyspę Majorka – Isola di Maiolica). W XV wieku, pod wpływem ceramiki mauretańsko-hiszpańskiej, włoscy ceramicy rozwinęli swój własny styl dekoracji majoliki. Do pierwszej dekady XVI wieku całkowicie wyparli oni z rynku hiszpańskie towary importowe. Najwyższy poziom majolika we Włoszech osiągnęła na przełomie XV i XVI wieku.
We Włoszech, Niemczech i Rosji powrócono do technologii produkcji majoliki w 2. połowie XIX wieku w okresie historyzmu.
Rozwój włoskiej majoliki
Najważniejszymi ośrodkami zajmującymi się produkcją majoliki w XV i XVI wieku były: Florencja, Faenza, Wenecja, Siena, Deruta, Gubbio, Urbino, w XVII wieku Savona, Castelli. Każdy z tych ośrodków rozwijał swój własny styl zarówno pod względem formy jak i dekoracji. Niezależnie od unikatowej działalności poszczególnych warsztatów można zauważyć jednak wspólne cechy włoskiej majoliki.
Z majoliki wyrabiano przede wszystkim bogato zdobione naczynia, początkowo charakteryzujące się prostą formą i funkcjonalnością. Z czasem zyskały status dzieł sztuki, które stały się elementem dekoracyjnym pałaców, aptek, kosztownymi prezentami i przedmiotami kolekcjonerskimi.
W XV wieku w warsztacie della Robbiów we Florencji po raz pierwszy wprowadzono produkcję rzeźby z majoliki. Rzeźbiarz Luca della Robbia wykonał tabernakulum do kościoła Santa Maria Novella we Florencji. Zaczęły powstawać płaskorzeźby majolikowe, zdobiące elewacje kościołów (portale, fryzy, medaliony) i budynków świeckich.
Dekoracje majoliki
W dekoracjach majoliki wyodrębnia się trzy charakterystyczne style:
- Styl severo (wł. – surowy). Prosta, jedno- lub dwubarwna dekoracja, przeważają motywy późnogotyckie i wczesnorenesansowe, głównie ornamenty. Są to: wici roślinne, jabłka granatu, pawie pióra i pojedyncze postacie ludzkie, następnie arabeska i groteska. Wprowadzony głównie we Florencji na przełomie XIV i XV wieku.
- Styl compendiario (wł. compendiare – streszczać się). Charakteryzował się oszczędnymi, szkicowymi dekoracjami, zwykle w dwóch lub trzech kolorach (najczęściej błękit kobaltu, pomarańczowy i żółty, czasem zielony). Kontrastowały one z bielą czerepu, pokrytego szkliwem cynowym. Stosowany głównie w Faenzy ok. poł. XVI wieku.
- Styl istoriato (narracyjny) (wł. istoriati – opowiadający). Barwne sceny mitologiczne, historyczne, biblijne wypełniały całą powierzchnię wyrobu (in pieno). Zapoczątkowany został w Faenzy w końcu XV wieku. W XVI wieku wprowadzono go także w innych ośrodkach głównie w Urbino. Malarzami tego stylu byli zazwyczaj wybitni artyści, a inspiracji szukali w dziełach Rafaela i jego uczniów (wyroby Niccolò Pellipario (znanego jako Nicola da Urbino), Francesco Xanto Avellego, warsztatu Fontanów, Patanazzich).
Po 1530 roku tego typu dekoracje ustąpiły miejsca naturalistycznym scenom figuralnym (głównie w Urbino).
W XVII wieku popularne stały się majoliki dekorowane monochromatycznie kobaltem (w Sawonie) oraz dekorowane scenami figuralnymi kopiowanymi z dzieł malarskich (w Castelli).
Galeria zdjęć
Talerz ze sceną porwania Heleny wykonaną przez Francesco Xanto Avelliego. Urbino, 1534. J. Paul Getty Museum
Madonna z dzieciątkiem, majolika
Majolika w Muzeum Narodowym w Warszawie, autor Francesco Xanto Avelli: Spisek przeciwko oropadzie.
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Sztuka świata. Słownik terminów L-Ż. T. 18. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, s. 41, ISBN 978-83-213-4726-4.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Krystyna Kubalska-Sulkiewicz, Monika Bielska-Łach, Anna Manteuffel-Szarota: Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 245, ISBN 978-83-01-12365-9.
- 1 2 3 4 5 6 Ewa Kołodziejska: Majolika włoskiego renesansu. dspace.uni.lodz.pl. [dostęp 2026-02-01].
