Mak

Mak
	; Morfologia (mak lekarski)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	jaskropodobne
Rząd	jaskrowce
Rodzina	makowate
Rodzaj	mak
	Nazwa systematyczna
	Papaver L.; Sp. Pl. 506. 1753
	Typ nomenklatoryczny
	Papaver somniferum L.
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Mak (Papaver L.) – rodzaj roślin z rodziny makowatych (Papaveraceae). Jest rodzimy dla Eurazji, Afryki i Ameryki Północnej. Zalicza się do niego w szerokim ujęciu ok. 100 gatunków, natomiast w wąskim – 66 gatunków. Niemal wszystkie gatunki występują na półkuli północnej i poza gatunkami introdukowanymi tylko jeden rośnie w Afryce Południowej.

Wiele gatunków uprawianych jest jako rośliny ozdobne. Mak lekarski (Papaver somniferum) jest surowcem, z którego wytwarzana jest heroina, morfina i opium. Nasiona wykorzystywane są w piekarnictwie i cukiernictwie. Niektóre gatunki wykorzystywane są w ziołolecznictwie (np. mak polny P. rhoeas).

Rozmieszczenie geograficzne

Centrum zróżnicowania rodzaju obejmuje wschodnią część basenu Morza Śródziemnego i południowo-zachodnią Azję. Większość gatunków rośnie w Europie, Azji i północnej Afryce. W Ameryce Północnej rośnie 11 gatunków rodzimych w szerokim ujęciu rodzaju, natomiast w wąskim tylko Papaver heterophyllum. W południowej Afryce rośnie jeden gatunek – Papaver aculeatum. Liczne gatunki występujące w strefie okołobiegunowej i na obszarach górskich wyodrębnione w osobny rodzaj Oreomecon. Papaver radicatum (=Oreomecon radicata) należy do najdalej na północy rosnących roślin – sięga do 83°N.

W Polsce rośnie jako rodzimy tylko jeden gatunek (mak alpejski), z czterech pozostałych zadomowionych lub przejściowo dziczejących dwa zaliczane są współcześnie do rodzaju remeria Roemeria. Przynależność maku alpejskiego do rodzaju mak też jest dyskusyjna – jako gatunek reprezentujący sekcję Meconella, oddaloną na drzewie filogenetycznym od Papaver sensu stricto, gatunek ten wyodrębniany jest do rodzaju Oreomecon jako O. alpina.

Gatunki flory Polski

Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej, druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online jeśli jest inna, a w nawiasach ujęcie Banfiego i in. 2022

mak alpejski, m. Bursera Papaver burseri Crantz ≡ Papaver alpinum L. (≡ Oreomecon alpina (L.) Banfi, Bartolucci, J.-M.Tison & Galasso)
mak piaskowy Papaver argemone L. ≡ Roemeria argemone (L.) C.Morales, R.Mend. & Romero García – antropofit zadomowiony
mak polny Papaver rhoeas L. – antropofit zadomowiony
mak pośredni, m. mieszańcowy Papaver hybridum L. (≡ Roemeria hispida (Lam.) Stace) – efemerofit
mak przytulonowłosy Papaver × strigosum (Boenn.) Schur
mak wątpliwy Papaver dubium L. – antropofit zadomowiony

Morfologia

Pokrój: Rośliny zielne osiągające do 1,2 m wysokości.
Liście: Niepodzielone lub pierzastodzielne. Tylko odziomkowe (sect. Meconella) lub skrętolegle wyrastające wzdłuż łodygi, w sekcji Papaver obejmujące łodygę u nasady. Zazwyczaj owłosione. Dolne liście zwykle na ogonkach, górne siedzące.
Kwiaty: Duże (do 16 cm średnicy), pojedyncze, na długich szypułkach. Pączki kwiatowe są zwieszone, przy otwieraniu się wyprostowują. Działki kielicha są dwie, rzadko trzy, szybko odpadają. Płatki zazwyczaj są 4, rzadko 6. Ich kolor jest zróżnicowany – zazwyczaj czerwony lub pomarańczowy, ale także w różnych barwach od białego poprzez różowy do ciemnopurpurowego, żółty, fioletowy. Pręcików jest wiele. Zalążnia jest górna, jednokomorowa, ale 3 do 18-krotna i odpowiednio tyle też razy przedzielona niezupełnymi przegrodami. Znamiona w postaci promieni na płasko rozpostartej lub wypukłej tarczy znamionowej osadzonej na zalążni (brak szyjki słupka).
Owoce: Wielonasienna torebka (puszka, tzw. makówka), przykryta trwałym, rzadko odpadającym wieczkiem z wyschniętego znamienia słupka. Pod wieczkiem torebka otwiera się 3 do 18 otworami lub odwija łatkami odpowiednio do liczby owocolistków tworzących zalążnię. Nasiona są liczne.

Biologia

Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny. Zawierają żółty lub biały sok mleczny oraz różnorodne alkaloidy, zwłaszcza opiaty.

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj z plemienia Papavereae z podrodziny Papaveroideae z rodziny makowatych Papaveraceae należącej do rzędu jaskrowców Ranunculales.

Tradycyjne, oparte na cechach morfologicznych kryteria wyróżniania rodzajów w grupie taksonów blisko spokrewnionych z makiem zostały podważone w końcu XX wieku, po zastosowaniu metod molekularnych do uściślenia relacji filogenetycznych między nimi. Te i kolejne badania potwierdzały monofiletyzm grupy obejmującej rodzaje Papaver, Roemeria i Stylomecon, przy czym dwa ostatnie okazały się jednak zagnieżdżone w obrębie pierwszego. Dodatkowo w obrębie rodzaju mak zagnieżdżony okazał się także rosnący w Europie mekonops walijski Meconopsis cambrica pełniący rolę gatunku typowego dla azjatyckiego poza tym rodzaju mekonops Meconopsis.

Wszystkie ww. taksony tworzą dwa klady. Jeden z nich obejmuje rodzaj mekonops Meconopsis, rodzaj Roemeria zagnieżdżony w tradycyjnie wyróżnianej sekcji Papaver sect. Argemonidium oraz siostrzaną dla nich sekcję Papaver sect. Meconella. Drugi klad tworzy pozostała część rodzaju Papaver. Klad bazalny w tej grupie tworzy południowoafrykański Papaver aculeatum wyodrębniany w monotypową sekcję Horrida. Kolejną linię rozwojową blisko pozycji bazalnej tworzy kalifornijski Papaver californicum wraz z siostrzanym Papaver heterophyllum, który w dawniejszych systemach wyodrębniany był w osobnym, monotypowym rodzaju Stylomecon jako S. heterophyllum. Jedynym przedstawicielem kolejnej linii rozwojowej w obrębie rodzaju mak okazał się mekonops walijski Meconopsis cambrica przeklasyfikowany w efekcie jako Papaver cambricum. U gatunku tego wykształciła się ponownie szyjka słupka zamiast tarczy znamionowej, typowej dla innych przedstawicieli rodzaju. Ta cecha spowodowała jego błędne, tradycyjne klasyfikowanie do rodzaju Meconopsis. Kolejne podziały w obrębie tej grupy prowadzą do kolejnych 9 sekcji w obrębie rodzaju Papaver. Dla ustalenia monofiletycznych rodzajów wszystkie taksony z drugiej grupy włączono do rodzaju mak Papaver, natomiast w ramach pierwszej grupy do rodzaju remeria Roemeria włączono P. sect. Argemonidium oraz utworzono rodzaj Oreomecon obejmujący sekcję P. sect. Meconella.

W alternatywnym, wąskim ujęciu rodzaju Papaver, wyodrębniane są z niego osobne rodzaje:

Afropapaver tworzony przez południowoafrykańską sekcję Horrida z jedynym przedstawicielem klasyfikowanym jako Afropapaver aculeatum,
Stylomecon tworzony przez północnoamerykańską sekcję Californica z gatunkiem Stylomecon crassifolia,
Parameconopsis tworzony przez Papaver cambricum (w tym ujęciu – Parameconopsis cambrica),
Oreomecon obejmujący 68 gatunków występujących w strefie okołobiegunowej i na obszarach górskich półkuli północnej,
Roemeria obejmujący 16 gatunków z Europy, północnej Afryki i zachodniej oraz środkowej Azji.

Wykaz gatunków (wąskie ujęcie)

Papaver acrochaetum Bornm. ex Fedde
Papaver aculeatum Thunb.
Papaver alberti Mikheev
Papaver albiflorum (Elkan) Pacz.
Papaver arachnoideum Kadereit
Papaver arenarium M.Bieb.
Papaver armeniacum (L.) Lam. ex Vig. – mak kaukaski
Papaver atlanticum (Ball) Coss. – mak atlantycki
Papaver × bartuschianum Fedde
Papaver bipinnatum C.A.Mey.
Papaver × boissierianum Fedde
Papaver × bourgeauanum Fedde
Papaver bracteatum Lindl. – mak przykwiatkowy
Papaver cambricum L.
Papaver carmeli Feinbrun
Papaver chelidoniifolium Boiss. & Buhse
Papaver clavatum Boiss. & Hausskn.
Papaver × collidorense Pérez Dacosta
Papaver commutatum Fisch., C.A.Mey. & Trautv. – mak biedronkowy
Papaver confine Jord.
Papaver crassifolium (Benth.) Greene
Papaver curviscapum Nábělek
Papaver cyprium (Chrtek & B.Slavík) M.V.Agab., Christodoulou & Hand
Papaver decaisnei (Elkan) Hochst. & Steud. ex Boiss.
Papaver dubium L. – mak wątpliwy
Papaver glabrum Royle
Papaver glaucum Boiss. & Hausskn.
Papaver × godronii Rouy
Papaver gorgoneum Cout.
Papaver gorovanicum M.V.Agab.
Papaver gracile Aucher ex Boiss.
Papaver halophilum (Fedde) Cullen
Papaver heterophyllum (Benth.) Greene
Papaver holophyllum Sam. ex Rech.f.
Papaver humile Fedde
Papaver × intercedens Kubát
Papaver kachroianum Tabinda, Dar & Naqshi
Papaver laevigatum M.Bieb.
Papaver lateritium K.Koch
Papaver lecoqii Lamotte
Papaver libanoticum Boiss.
Papaver macrostomum Boiss. & A.Huet – mak wielkoowocowy
Papaver maculosum Schur
Papaver mairei Batt.
Papaver malviflorum Doum.
Papaver maschukense Mikheev
Papaver oreophilum Rupr. – mak górski
Papaver orientale L. – mak wschodni
Papaver pamporicum Tabinda, Dar & Naqshi
Papaver paphium M.V.Agab., Christodoulou & Hand
Papaver pasquieri Dubuis & Faurel
Papaver persicum Lindl. – mak perski
Papaver pilosum Sm. – mak owłosiony
Papaver pinnatifidum Moris
Papaver piptostigma Bien. ex Fedde
Papaver postii Fedde
Papaver × pseudotrilobum (Wein) Fedde
Papaver purpureomarginatum Kadereit
Papaver rechingeri Kadereit
Papaver rhoeas L. – mak polny
Papaver roseolum M.V.Agab. & Fragman
Papaver rupifragum Boiss. & Reut.
Papaver schelkovnikovii N.Busch
Papaver setiferum Goldblatt
Papaver sheperdii Post ex Dinsm.
Papaver somniferum L. – mak lekarski
Papaver stewartianum Jajri & Qaiser
Papaver × strigosum (Boenn.) Schur – mak przytulonowłosy
Papaver talyshense Grossh.
Papaver tenuifolium Boiss. & Hohen.
Papaver tichomirovii Mikheev
Papaver × trilobum Wallr.
Papaver × tuberculatum V.I.Dorof. & Murtaz.
Papaver umbonatum Boiss.
Papaver yildirimlii Ertekin
Papaver zangesurum Mikheev

Zastosowanie

Wiele gatunków uprawianych jest jako rośliny ozdobne. Mak lekarski (Papaver somniferum) jest surowcem, z którego wytwarzana jest heroina, morfina i opium.

Gatunki uprawne w Polsce

mak atlantycki Papaver atlanticum Coss.
mak biedronkowy Papaver commutatum Fisch., C.A. Mey. & Trautv.
mak górski Papaver oreophilum Rupr.
mak kaukaski Papaver armeniacum (L.) DC.
mak lekarski Papaver somniferum L.
mak nagołodygowy, m. syberyjski Papaver nudicaule L.
mak owłosiony Papaver pilosum Sibth. et Sm.
mak perski Papaver persicum Lindl.
mak przykwiatkowy Papaver bracteatum Lindl.
mak rodniański Papaver corona-sancti-stephani Zapał.
mak tianszański Papaver tianschanicum Popov
mak wielkoowocowy Papaver macrostomum Boiss. et Hust.
mak wschodni Papaver orientale L.

Mak w kulturze

Według mitologii greckiej powstanie maku jest związane z boginią Demeter. Ta ukochała sobie młodego chłopca o imieniu Mekon. Gdy zmarł przedwcześnie, bogini zmieniła go w kwiat, który następnie stał się jej symbolem. Imię młodzieńca oznacza tyle, co mak.

Zobacz też

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-26] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-04] (ang.).
↑ Index Nominum Genericorum (ING). [dostęp 2009-02-20].
1 2 3 4 5 6 Robert W. Kiger, David F. Murray: Papaver. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-07-31]. (ang.).
↑ Mingli Zhang, Christopher Grey-Wilson: Papaver Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-12-09].
1 2 3 4 5 6 7 8 Papaver L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2026-10-08].
1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 676, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
↑ Joachim W.J.W. Kadereit Joachim W.J.W., The genus Papaver L. in the mediterranean area, „Lagascalia”, 19 (1-2), 1997, s. 83-92 .
1 2 3 4 ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 127, ISBN 978-83-62975-45-7 .
1 2 3 4 5 6 Enrico Banfi, Fabrizio Bartolucci, Jean-Marc Tison, Gabriele Galasso. A new genus for Papaver sect. Meconella and new combinations in Roemeria (Papaveraceae) in Europe and the Mediterranean area. „Natural History Sciences”. 9, 1, 2022. DOI: 10.4081/nhs.2022.556.
1 2 3 4 5 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 68. ISBN 0-333-74890-5.
↑ Genus Papaver L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-12-10].
↑ J. W. Kadereit, K.J. Sytsma. Disassembling Papaver: a restriction site analysis of chloroplast DNA. „Nordic Journal of Botany”. 12, 2, s. 205-217, 1992. DOI: 10.1111/j.1756-1051.1992.tb01292.x.
↑ Joachim W. Kadereit, Andrea E. Schwarzbach, Kirstin B. Jork. The phylogeny of Papaver s. l. (Papaveraceae): Polyphyly or monophyly?. „Plant Systematics and Evolution”. 204, s. 75–98, 1997.
1 2 3 4 James C. Carolan, Ingrid L. I. Hook, Mark W. Chase, Joachim W. Kadereit, Trevor R. Hodkinson. Phylogenetics of Papaver and Related Genera Based on DNA Sequences from ITS Nuclear Ribosomal DNA and Plastid trnL Intron and trnL–F Intergenic Spacers. „Annals of Botany”. 98, 1, s. 141–155, 2006. DOI: 10.1093/aob/mcl079.
1 2 Joachim W. Kadereit, Chris D. Preston, Francisco J. Valtueña. Is Welsh Poppy, Meconopsis cambrica (L.) Vig. (Papaveraceae), truly a Meconopsis?. „Journal of the Botanical Society of Britain & Ireland”. 1, 2, 2011. DOI: 10.1179/204234811X13194453002742.
↑ ArveA. Elvebakk ArveA., Jarle W.J.W. Bjerke Jarle W.J.W., Papaver recircumscribed: A review of neighbouring Papaveraceae genera, including Afropapaver nom. et stat. nov. and Oreomecon, a large, Arctic-Alpine genus, „PhytoKeys”, 248, 2024, s. 105-188, DOI: 10.3897/phytokeys.248.121011 [dostęp 2024-10-30] .
↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
↑ Gawryś Wiesław: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina Botanica, 2008, s. 136. ISBN 978-83-925110-5-2.
↑ AleksandraA. Klęczar AleksandraA., Mityczna zieleń, „Nowa Fantastyka”, 07 (514), lipiec 2025, s. 3, ISSN 0867-132X .
↑ μήκων — Lexicon Thucydideum — Scaife ATLAS [online], atlas.perseus.tufts.edu [dostęp 2026-03-08] .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-26] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-04] (ang.).

[3] Index Nominum Genericorum (ING). [dostęp 2009-02-20].

[america-4] 1 2 3 4 5 6 Robert W. Kiger, David F. Murray: Papaver. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-07-31]. (ang.).

[china-5] Mingli Zhang, Christopher Grey-Wilson: Papaver Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-12-09].

[powo-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 Papaver L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2026-10-08].

[mabb-7] 1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 676, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[joachim-8] Joachim W.J.W. Kadereit Joachim W.J.W., The genus Papaver L. in the mediterranean area, „Lagascalia”, 19 (1-2), 1997, s. 83-92 .

[checklist-9] 1 2 3 4 ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 127, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[banfi-10] 1 2 3 4 5 6 Enrico Banfi, Fabrizio Bartolucci, Jean-Marc Tison, Gabriele Galasso. A new genus for Papaver sect. Meconella and new combinations in Roemeria (Papaveraceae) in Europe and the Mediterranean area. „Natural History Sciences”. 9, 1, 2022. DOI: 10.4081/nhs.2022.556.

[philips-11] 1 2 3 4 5 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 68. ISBN 0-333-74890-5.

[grin-12] Genus Papaver L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-12-10].

[13] J. W. Kadereit, K.J. Sytsma. Disassembling Papaver: a restriction site analysis of chloroplast DNA. „Nordic Journal of Botany”. 12, 2, s. 205-217, 1992. DOI: 10.1111/j.1756-1051.1992.tb01292.x.

[14] Joachim W. Kadereit, Andrea E. Schwarzbach, Kirstin B. Jork. The phylogeny of Papaver s. l. (Papaveraceae): Polyphyly or monophyly?. „Plant Systematics and Evolution”. 204, s. 75–98, 1997.

[james-15] 1 2 3 4 James C. Carolan, Ingrid L. I. Hook, Mark W. Chase, Joachim W. Kadereit, Trevor R. Hodkinson. Phylogenetics of Papaver and Related Genera Based on DNA Sequences from ITS Nuclear Ribosomal DNA and Plastid trnL Intron and trnL–F Intergenic Spacers. „Annals of Botany”. 98, 1, s. 141–155, 2006. DOI: 10.1093/aob/mcl079.

[joachim2-16] 1 2 Joachim W. Kadereit, Chris D. Preston, Francisco J. Valtueña. Is Welsh Poppy, Meconopsis cambrica (L.) Vig. (Papaveraceae), truly a Meconopsis?. „Journal of the Botanical Society of Britain & Ireland”. 1, 2, 2011. DOI: 10.1179/204234811X13194453002742.

[17] ArveA. Elvebakk ArveA., Jarle W.J.W. Bjerke Jarle W.J.W., Papaver recircumscribed: A review of neighbouring Papaveraceae genera, including Afropapaver nom. et stat. nov. and Oreomecon, a large, Arctic-Alpine genus, „PhytoKeys”, 248, 2024, s. 105-188, DOI: 10.3897/phytokeys.248.121011 [dostęp 2024-10-30] .

[18] Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.

[gawrys-19] Gawryś Wiesław: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina Botanica, 2008, s. 136. ISBN 978-83-925110-5-2.

[:0-20] AleksandraA. Klęczar AleksandraA., Mityczna zieleń, „Nowa Fantastyka”, 07 (514), lipiec 2025, s. 3, ISSN 0867-132X .

[21] μήκων — Lexicon Thucydideum — Scaife ATLAS [online], atlas.perseus.tufts.edu [dostęp 2026-03-08] .