Szkoła malikicka

Szkoła malikicka (arab. ٱلْمَالِكِيَّة al-malikiyya) – jedna z czterech głównych sunnickich szkół prawa muzułmańskiego.

Jej eponimicznym założycielem był Malik ibn Anas (zm. 795), wybitny uczony z Medyny, którego dzieło Al-Muwatta (Udeptana ścieżka) uchodzi za jedno z najważniejszych i najwcześniejszych kompendiów prawnych w historii islamu. Jego pierwszym kontynuatorem był Sahnun ibn Sa'id ibn Habib at-Tanuchi (zm. 854), który był współautorem Al-Mudawwany (Zestawienia), wraz z Ibn Kasimem. Dzieło to składa się z notatek dokonanych podczas nauki z Malikiem ibn Anasem. Obydwa dzieła stały się podstawą nauczania szkoły.

Podstawy prawne szkoły malikickiej

Według malikitów głównym źródłem prawa jest tzw. Nass, czyli wszystko co spisane, a więc:

• Koran – najważniejsze źródło prawa, które jest objawieniem Boga
• hadisy – przekazy o życiu proroka Mahometa, które są podstawą wielu orzeczeń prawnych; są traktowane równoprawnie z Koranem
• amal – praktyki i zwyczaje mieszkańców Medyny
• idżma ahl al-Madina – zgoda społeczności medyńskiej
• istislah (dobro publiczne) – interes i dobrobyt islamu i muzułmanów
• konsensus Towarzyszy
• kijas (analogiczne rozumowanie) – stosowane tam, gdzie brakowało jednoznacznego rozwiązania w Koranie i hadisach
• urf – zwyczaj ludzi w całym świecie muzułmańskim, jeśli nie jest sprzeczny z hierarchicznie wyższymi źródłami szariatu

Rozwój i geografia

Rozwój szkoły malikickiej zaczął się w VIII wieku wraz z praktyką (‘amal), która była stosowana głównie w Afryce Północnej. Rozprzestrzenianie się malikizmu przechodziło przez Egipt na zachód, aż do arabskiej Hiszpanii i Emiratu Sycylii, a największym ośrodkiem nauk malikickich był meczet Sidi Ukby w Tunezji (IX-XI w). Do dziś szkoła malikicka dominuje w większości krajów Afryki Północnej, takich jak:

• Maroko – gdzie malikizm jest oficjalnie uznawanym nurtem w systemie prawnym i religijnym
• Algieria, Tunezja, Libia – gdzie szkoła malikicka wywarła znaczący wpływ na struktury sądownicze
• Mauretania – jeden z najbardziej tradycyjnych ośrodków malikizmu

Jest najważniejszą szkoła prawa również w krajach Afryki Zachodniej, takich jak Mali, Senegal i Nigeria, gdzie współistnieje z lokalnymi tradycjami.

Jej wpływy sięgają także Sudanu, Czadu i Gambii oraz niektórych regionów Zatoki Perskiej, takich jak Kuwejt czy Bahrajn. W wielu z tych państw malikizm odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu współczesnych systemów prawnych, szczególnie w zakresie prawa rodzinnego i dziedziczenia.

Historia

Malik ibn Anas, pochodząc z Medyny, czerpał inspirację z lokalnych tradycji prawnych. Mimo powodzenia w samej Medynie, na Wschodzie szkoła musiała konkurować z pozostałymi (szafi'itami, hanbalitami czy zahirytami). Poparcie Abbasydów zdobyła szkoła hanaficka.

Szkoła malikicka odniosła największy sukces w Afryce Północnej, Zachodniej i w Andaluzji, gdzie była wspierana przez Umajjadów, jednak wraz z nadejściem Almohadów i Rekonkwisty jej wpływy w Hiszpanii osłabły.

Cechy

Malikizm wyróżnia się dużą swobodą i zdolnością do adaptacji do lokalnych zwyczajów, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami islamu. Kładzie nacisk na zachowanie równowagi między zasadami religijnymi, a potrzebami wspólnoty. Kluczową cechą mazhabu jest uznanie praktyk mieszkańców Medyny (amal ahl-Madina) jako jednego z najważniejszych źródeł prawa, co jest uzasadniane tym, że Medyna była miejscem, w którym Mahomet nauczał i ustanawiał fundamenty wspólnoty muzułmańskiej (ummy). Jego pragmatyczne podejście sprawiło, że szkoła ta zyskała popularność w różnorodnych kontekstach kulturowych. Ważnym elementem jej tradycji jest także dbanie o dobro wspólne oraz unikanie skrajności w orzekaniu prawnym oraz możliwość dostosowywania prawa do zmieniających się okoliczności, np. w kwestiach finansowych, handlowych czy administracji publicznej.

Bibliografia

• J. Danecki, Podstawowe wiadomości o islamie, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2011
• Y. Dutton, The Origins of Islamic Law: The Qur'an, the Muwatta and Madinan Amal, Routledge, 2002
• H. M. Ramadan Understanding Islamic Law: From Classical to Contemporary, Rowman Altamira, 2006
• B. Lewis, The Muslim Discovery of Europe, WW Norton, 2001
• S. Ezzerouali , M. C. Banane , B. Hamdaoui, Sharia in Moroccan Law: A Perpetual Source and Guiding Reference, Legality: JURNAL ILMIAH HUKUM, 2024
• "Djazairess : L'Algérie ne conçoit pas le rite malékite comme identité mais comme voie au service de la société (ministre)". djazairess.com. Archived from the original on 2021-01-14. Retrieved 2021-01-13.
• Naʻīm, ʻAbd Allāh Aḥmad, ed. Islamic Family Law in A Changing World: A Global Resource Book. Zed. 2002
• A. E. Mayer, "Reinstating Islamic Criminal Law in Libya", in Dwyer, Daisy Hilse (ed.), Law and Islam in the Middle East, Greenwood Publishing Group, 1990
• kharchoufa, https://kharchoufa.com/en/islam-in-mauritania/, (dost.30.01.2025)
• gamji, https://www.gamji.com/article4000/NEWS4601.htm, (dost.30.01.2025)
• S. Maisel, J. A. Shoup, Saudi Arabia and the Gulf Arab States Today, Bloomsbury Academic, 2009
• Speaking for Islam: Religious Authorities in Muslim Societies. Ed. G. Krämer and S. Schmidtke. Leiden: Brill Publishers, 2006. C. Adang, This Day I have Perfected Your Religion For You: A Zahiri Conception of Religious Authority
• J. Schacht, An Introduction to Islamic Law, Oxford University Press, 1964

Przypisy