Maud Gonne

Dzieciństwo i młodość

Maud Gonne urodziła się w zamożnej rodzinie wojskowej. Według jej wspomnień złożonych do Irish Bureau of Military History, rodzina Gonne wywodziła się z hrabstwa Mayo, lecz jej prapradziadek został wydziedziczony i dorobił się majątku za granicą na handlu winem hiszpańskim, a dziadek kierował dobrze prosperującą firmą z filiami w Londynie i Porto. Ojciec, Thomas Gonne, był oficerem armii brytyjskiej irlandzkiego pochodzenia, poliglotą władającym sześcioma językami, który pełnił funkcje dyplomatyczne w Austrii, na Bałkanach i w Rosji. Matka, Edith Frith Cook, wywodziła się z angielskiej rodziny mieszczańskiej; zmarła, gdy Maud miała cztery lata, a siostra Kathleen – dwa lata. Owdowiały ojciec nie ożenił się ponownie, choć miał nieślubną córkę Eileen z relacji z Margaret Wilson.

Gonne spędziła dzieciństwo między innymi w Donnybrook, Howth i Curragh. Wczesne obserwacje ubóstwa, w tym widok dzieci z biednych chat, ukształtowały jej późniejszą wrażliwość społeczną. Ojciec wywarł znaczący wpływ na jej światopogląd, wpajając jej przekonanie o sile ludzkiej woli i konieczności wyzbycia się strachu, nawet przed śmiercią.

Wspominała młodość jako okres, w którym była świadkiem brutalnych eksmisji. Widziała niszczenie domostw przy użyciu taranów obsługiwanych przez siły porządkowe rekrutowane z lóż oranżystów i chronione przez policję oraz wojsko.

Przełomowym momentem w jej życiu stała się rozmowa z ojcem, który pod wpływem wydarzeń wojny o ziemię (ang. Land War) postanowił zrezygnować ze służby w armii brytyjskiej i kandydować w wyborach jako zwolennik Home Rule. Jego polityczne plany przerwała jednak przedwczesna śmierć na tyfus w 1886 roku.

Po śmierci ojca sytuacja materialna sióstr uległa pogorszeniu. Wyznaczony opiekun prawny, będący zagorzałym unionistą, sprzedał majątek rodziny w Irlandii i zniszczył prywatne dokumenty Thomasa Gonne'a. Pozbawiona środków do życia Maud podjęła pracę w teatrze, dołączając do objazdowej trupy w Anglii. Intensywna praca nad emisją głosu doprowadziła jednak do choroby, w wyniku której została skierowana na kurację do uzdrowiska Royat we Francji. Tam nawiązała znajomość z generałem Georges’em Boulangerem oraz dziennikarzem i politykiem Lucienem Millevoye’em. Millevoye, będący zwolennikiem boulangizmu (ruchu rewansżystowskiego dążącego do wojny z Niemcami), stał się jej wieloletnim partnerem życiowym.

Ze związku z Millevoye’em urodziło się dwoje dzieci. Pierwszy syn, Georges (ur. 1890), zmarł w niemowlęctwie, prawdopodobnie na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Zrozpaczona Gonne pochowała go w kaplicy w Samois-sur-Seine. W 1893 roku, w akcie desperacji i wiary w metempsychozę, odbyła z Millevoye’em stosunek seksualny w mauzoleum przy trumnie syna, wierząc, że pozwoli to na reinkarnację jego duszy. W rezultacie 6 sierpnia 1894 roku urodziła się córka Iseult (zm. 1954). Aby uniknąć skandalu, Iseult kształciła się w klasztorze karmelitanek w Laval i była przedstawiana publicznie jako adoptowana siostrzenica Gonne.

Kariera polityczna i społeczna

Pod koniec lat 80. XIX wieku Gonne włączyła się w działalność środowisk nacjonalistycznych w Dublinie i Londynie, nawiązując współpracę z takimi postaciami jak John O'Leary czy Douglas Hyde. W drugiej połowie lat 90. rozpoczęła także współdziałanie z Jamesem Connollym. Występowała publicznie w kampaniach przeciwko eksmisjom i głodowi w zachodniej Irlandii, zyskując rozgłos w prasie krajowej i zagranicznej.

W 1900 roku współzakładała organizację Inghinidhe na hÉireann (Córki Irlandii), łączącą postulaty niepodległościowe z walką o prawa kobiet i promocją kultury irlandzkiej. W tym samym okresie wspierała finansowo i organizacyjnie Arthura Griffitha i Williama Rooneya przy tworzeniu i propagowaniu programu organizacji Cumann na nGaedheal, jednej z inicjatyw poprzedzających powstanie Sinn Féin.

Angażowała się w protesty przeciwko symbolom brytyjskiego panowania. Podczas wizyty króla Edwarda VII w 1903 roku wywiesiła w oknie swojego domu przy Coulson Avenue w Dublinie czarną halkę na kiju od miotły, co miało stanowić ironiczną odpowiedź na wszechobecne flagi brytyjskie (Union Jack) i upamiętniać zmarłego papieża Leona XIII. Incydent ten doprowadził do interwencji policji i stał się głośnym wydarzeniem politycznym.

W działalności społecznej koncentrowała się na problemie ubóstwa w Dublinie. W latach 1910–1914, współpracując ze Stephenem Gwynnem, prowadziła kampanię na rzecz rozszerzenia ustawy o posiłkach szkolnych na Irlandię. Po incydencie w St Stephen’s Green, gdzie głodne dzieci odebrały jedzenie jej synowi, zaangażowała się bezpośrednio w organizację żywienia w szkołach.

Relacje z Williamem Butlerem Yeatsem

Znajomość z Williamem Butlerem Yeatsem, nawiązana w 1889 roku, stała się jedną z najbardziej znanych relacji w historii literatury irlandzkiej. Poeta, zakochany w Gonne, oświadczył się jej po raz pierwszy w 1891 roku, lecz spotkał się z odmową. Ich więź miała charakter głównie emocjonalny i intelektualny, inspirując Yeatsa do stworzenia licznych wierszy i dramatów, w tym Cathleen ni Houlihan. Gonne zagrała tytułową rolę w premierowym wystawieniu tej sztuki 2 kwietnia 1902 roku, co utrwaliło jej wizerunek jako symbolu irlandzkiego nacjonalizmu.

Oboje dzielili zainteresowania ezoteryczne, które pogłębiły się po śmierci jej syna Georges'a; Gonne została zainicjowana w Hermetycznym Zakonie Złotego Brzasku w 1891 roku, ale opuściła organizację w 1894. Mimo różnic w poglądach na temat stosowania przemocy w walce politycznej, przyjaźń między nimi przetrwała do śmierci poety w 1939 roku. W 1916 roku, po egzekucji męża Gonne, Yeats oświadczył się jej ponownie, a po kolejnej odmowie zaproponował małżeństwo jej córce Iseult, która również odrzuciła propozycję.

W 1948 roku syn Seán MacBride, wówczas minister spraw zagranicznych Irlandii, zorganizował sprowadzenie szczątków Yeatsa z Francji do Irlandii i ich pochowanie w Drumcliffe; Gonne brała udział w tej uroczystości.

Małżeństwo z Johnem MacBride'em i życie rodzinne

W 1903 roku w Paryżu poślubiła Johna MacBride'a, weterana II wojny burskiej. Małżeństwo okazało się nieudane i zakończyło głośną separacją orzeczoną przez sąd francuski w 1906 roku. Gonne oskarżała męża o alkoholizm oraz napaść na jej przyrodnią siostrę, Eileen Wilson. Pojawiły się również niepotwierdzone sądownie zarzuty (nagłośnione później przez Yeatsa) o molestowanie 10-letniej wówczas Iseult. Sąd przyznał Gonne prawo do wyłącznej opieki nad synem Seánem.

I wojna światowa i uwięzienie

Wybuch I wojny światowej zastał Gonne we Francji, w Pirenejach, gdzie przebywała z synem Seánem i córką Iseult. Zgłosiła się do pracy jako pielęgniarka w szpitalu wojskowym w Argelès-Gazost, gdzie szpitale często funkcjonowały w budynkach przeznaczonych pierwotnie na kasyna. Braki personelu medycznego były tak dotkliwe, że Gonne i jej córka Iseult otrzymały honorowe rangi porucznika armii francuskiej, co umożliwiało im przemieszczanie się z transportami rannych i pracę w szpitalach polowych, m.in. w Le Touquet-Paris-Plage.

Mimo zakazu wjazdu do Irlandii, Gonne powróciła do Dublina na początku 1918 roku. W maju została aresztowana w Dublinie pod pretekstem udziału w rzekomym „spisku niemieckim” (German Plot), w ramach którego brytyjskie władze zatrzymały wielu liderów Sinn Féin. Przewieziono ją do więzienia Holloway w Londynie, gdzie przebywała wraz z Constance Markievicz, Kathleen Clarke i innymi irlandzkimi republikankami. Początkowo osadzono je w skrzydle dla chorych na choroby weneryczne, co wywołało protest Gonne i interwencję u znajomego sędziego, skutkującą oficjalnymi przeprosinami gubernatora więzienia. Według jej własnej relacji, aby wydostać się na wolność, symulowała nawrót gruźlicy, stosując techniki autosugestii, co doprowadziło do drastycznego spadku jej wagi i przeniesienia do domu opieki. Stamtąd uciekła, myląc straże przebraniem staruszki.

Wojna o niepodległość i wojna domowa

Po egzekucji Johna MacBride'a za udział w powstaniu wielkanocnym (5 maja 1916 roku), Gonne publicznie uznała jego ofiarę dla sprawy narodowej i powróciła do używania nazwiska męża, występując jako wdowa po bohaterze. Warto zaznaczyć, że sama nie brała bezpośredniego udziału w powstaniu, przebywając wówczas we Francji; o wydarzeniach dowiedziała się z prasy.

W okresie wojny o niepodległość (1919–1921) aktywnie działała w Irish White Cross (Biały Krzyż), organizacji humanitarnej niosącej pomoc ofiarom konfliktu. Współpracując z Arthurem Griffithem, organizowała warsztaty pracy dla uchodźców z Belfastu oraz interweniowała w szpitalach zakonnych, by ranni ochotnicy republikańscy nie byli obciążani kosztami leczenia.

Podczas wojny domowej, mimo początkowej niechęci do opowiadania się po którejś ze stron, jej dom przy St Stephen's Green w Dublinie stał się celem ataku wojsk Wolnego Państwa. W trakcie nalotu żołnierze spalili przed domem jej prywatne archiwum, w tym bezcenną korespondencję z W.B. Yeatsem, Pádraigiem Pearse'em i Jamesem Connollym, co oznaczało dotkliwą stratę cennych materiałów źródłowych. W październiku 1922 roku Gonne wraz z Charlotte Despard, znaną brytyjską działaczką, współzałożyła Women's Prisoners' Defence League (Liga Obrony Więźniarek), której członkinie, organizujące protesty i czuwania pod więzieniami, zyskały przydomek „The Mothers”.

Okres międzywojenny, II wojna światowa i ostatnie lata

W okresie międzywojennym zamieszkała w Dublinie, angażując się w pomoc rodzinom więźniów politycznych. W latach 30. związała się z ruchem kredytu społecznego (Social Credit), upatrując w reformie finansowej sposobu na walkę z bezrobociem. W tym czasie jej antybrytyjskie nastawienie przybrało skrajną formę, prowadząc do sympatii dla europejskich ruchów faszystowskich.

Podczas II wojny światowej (w Irlandii znanej jako The Emergency) Gonne prezentowała stanowisko proniemieckie, uważając Wielką Brytanię za jedynego prawdziwego wroga Irlandii. Jej dom, Roebuck House, stał się ośrodkiem spotkań o charakterze republikańskim, a według relacji historycznych przez pewien czas ukrywał się tam niemiecki szpieg Hermann Görtz. Jej zięć, pisarz Francis Stuart, przebywał wówczas w Berlinie, gdzie pracował dla niemieckiej propagandy radiowej. W korespondencji z tego okresu Gonne wyrażała poglądy antysemickie, obwiniając Żydów za wojnę i postrzegając ich jako sojuszników brytyjskiego imperium.

Po zakończeniu wojny Gonne angażowała się w działalność humanitarną na rzecz Niemiec, współorganizując kampanię „Save the German Children”, której celem było znalezienie domów w Irlandii dla niemieckich sierot wojennych wyznania katolickiego.

W ostatnich latach życia, mimo podupadającego zdrowia, wspierała karierę polityczną swojego syna, Seána MacBride'a, który w 1948 roku został ministrem spraw zagranicznych w rządzie koalicyjnym.

Zmarła 27 kwietnia 1953 roku w Roebuck House w Clonskeagh w Dublinie w wieku 86 lat; jej ostatnimi słowami miały być „czuję teraz niepojętą radość” (ang. I feel now an ineffable joy). Spoczęła na cmentarzu Glasnevin; zgodnie z jej wolą do trumny włożono dziecięce buciki jej zmarłego w dzieciństwie syna Georges’a.