Mirlitony

Mężczyzna grający na grzebieniu z bibułką – ilustracja z Gabinetto armonico pieno d'istromenti sonori indicati e spiegati (1722) Filippa Bonanniego

Mirlitony – w klasyfikacji naukowej podgrupa instrumentów muzycznych z grupy membranofonów. W mirlitonach, jak we wszystkich membranofonach, podstawowym źródłem dźwięków (wibratorem) jest membrana. Jej drgania pobudzane są zadęciem lub falą akustyczną wywołaną śpiewem, nuceniem, wokalizowaniem lub mówieniem. W klasyfikacji praktycznej mirlitony są instrumentami dętymi. Przykładowymi mirlitonami są kazoo, flet eunucha(inne języki) i grzebień z bibułką(inne języki).

W oryginalnym tekście rewizji klasyfikacji Hornbostela-Sachsa, mirlitony nazwane są „śpiewającymi membranami” (ang. singing membranes). „Kazoo” jest terminem alternatywnym, który w innym znaczeniu określa konkretny instrument – rurkę z umocowaną w niej lub na jej kanale bocznym membraną.

Termin „mirliton” w znaczeniu membranofonu po raz pierwszy pojawił się w 1752 we francuskim słowniku Dictionnaire de Trévoux(inne języki). Instrumenty odpowiadające współczesnej definicji mirlitonów znane były już w starożytności, wykorzystywane były m.in. w maskach przez aktorów starogreckiego teatru. Podobne maski ze zniekształcającą głos membraną używane były aż do XX wieku przez plemiona zamieszkujące południowe obszary Nigerii. W muzyce rozrywkowej mirlitony wykorzystywane były m.in. w wodewilu i w jazzie.

Współcześnie w Europie najpopularniejszym mirlitonem jest zabawka kazoo.

Podział, budowa i zasada działania

Mężczyzna grający na nyâstarandze

Mirlitony dzielą się na wolne i rurowe lub naczyniowe. Ich główny element – membrana – przejmuje i wzmacnia drgania fali głosowej instrumentalisty oraz modyfikuje barwę głosu, zniekształcając ją i nadając nosowego brzmienia. Membrana, którą zawsze jest delikatna i luźno osadzona błona, może być wykonana ze zwierzęcego pęcherza, z bibułki, papieru, celofanu, folii, kokonów jajowych pająków, błony lotnej skrzydeł nietoperzy, ze skórki roślinnej czy z cienko garbowanego jelita zwierzęcego (tzw. goldbeater's skin(inne języki)).

W mirlitonach wolnych strumień powietrza kierowany jest bezpośrednio na membranę, która luźno przylega do przedmiotu w kształcie grzebienia lub perforowanej deseczki (np. grzebień z bibułką(inne języki)) lub luźno osadzona jest w korpusie, jak np. w instrumencie nazwanym przez Filippa Bonanniego trzcinową trąbką (wł. trombetta di canna), a wykonanym ze źdźbła trzciny, z którego zdarto fragment warstwy kory, pozostawiając cienką i elastyczną błonę.

W mirlitonach rurowych lub naczyniowych strumień powietrza kierowany jest do wnętrza korpusu, obudowy w której osadzona jest membrana. Podczas gry instrument najczęściej trzyma się w ustach lub przy ustach; niektóre instrumenty (np. północnoindyjska trąbka nyâstaranga) przyciska się otwartą stroną do krtani. Korpus mirlitonów otwartych może mieć kształt rurki, rury i naczynia o mniej lub bardziej regularnym kształcie. Może być wykonany z gliny, kartonu, drewna, metalu (np. mosiądzu), trzciny, zwierzęcej kości, ciosu słonia, ze skorupy niektórych owoców (np. tykwy).

Urządzenia działające na zasadzie mirlitonów montowano w innych instrumentach, żeby zmodyfikować ich barwę, m.in. we fletach poprzecznych produkowanych od 1820 przez londyńską firmę Wigley & McGregor, w sudrofonach(inne języki) oraz w chińskich fletach poprzecznych dizi(inne języki).

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Chodkowski 2006 ↓, s. 558.
  2. 1 2 Sachs 2005 ↓, s. 443.
  3. 1 2 3 4 5 Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium, [w:] Musical Instrument Museums Online [online], Konsorcjum MIMO, 2 czerwca 2025, s. 11 [dostęp 2024-11-21] (ang.).
  4. 1 2 3 4 5 6 Vogel 2015 ↓, s. 13.
  5. 1 2 3 mirliton, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-06-02].
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Martin Kirnbauer. Mirliton. „Grove Music Online”, 2001. Oxford University Press. DOI: 10.1093/gmo/9781561592630.article.18760. (ang.).
  7. 1 2 3 Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 47.
  8. 1 2 3 4 5 6 Śledziński 1981 ↓, s. 628.
  9. ↑ Kennedy 2013 ↓, s. 560.
  10. 1 2 3 Randel 2003 ↓, s. 449.
  11. 1 2 Bonanni 1722 ↓, s. 86.
  12. 1 2 Marek Szołtysek, Pitolenie na grzebieniu [online], Onet Wiadomości, 6 sierpnia 2013 [dostęp 2025-06-02] (pol.).
  13. ↑ Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 46.
  14. ↑ Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 45.
  15. ↑ Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 48, 49.
  16. ↑ Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 63.
  17. ↑ Bonanni 1722 ↓, s. 85.
  18. 1 2 Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 45–66.
  19. 1 2 3 Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 61.
  20. ↑ Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 54.
  21. ↑ Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 59.
  22. ↑ Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 60.
  23. ↑ Blackwood i Balfour 1948 ↓, s. 51.

Bibliografia