Murzyn (wymowa: ⓘ) – określenie osoby czarnoskórej stosowane w języku polskim od XIV wieku. Współcześnie kontrowersyjne, przez użytkowników języka uznawane za neutralne lub pejoratywne.
Murzyn (wymowa: ⓘ) – określenie osoby czarnoskórej stosowane w języku polskim od XIV wieku. Współcześnie kontrowersyjne, przez użytkowników języka uznawane za neutralne lub pejoratywne.
Etymologicznie słowo „murzyn” jest przekształconym zapożyczeniem z języka staroczeskiego (muřín), które z kolei wywodzi się od łacińskiego maurus oznaczającego Maura (w starożytności czarnoskórego mieszkańca Afryki Północnej). Wskazuje się, że zapożyczenie to trafiło do języka polskiego na potrzeby tłumaczenia Biblii.
Potocznie, w charakterze przenośni wyraz „murzyn” (zapisywany małą literą) to również określenie:
Wyraz ten funkcjonuje również w utartych związkach frazeologicznych, jak np.:
.jpg)
Kwestia uznawania określenia „Murzyn” za jednoznacznie neutralne bądź pejoratywne wzbudza kontrowersje wśród użytkowników języka polskiego, a zdania na temat jego charakteru są podzielone.
Słowo to, mimo pierwotnie neutralnego pochodzenia i znaczenia, w XXI wieku zaczęto coraz częściej postrzegać pejoratywnie, jako obarczone negatywnymi konotacjami. Za główny powód takiego stanu rzeczy wskazuje się najczęściej negatywnie nacechowaną frazeologię (np. utarte wyrażenie „być sto lat za murzynami” określające głębokie zacofanie czy „biały murzyn” odnoszące się do niewolnictwa). Nie mniej istotnym problemem jest także nadużywanie tego określenia w kontekście stygmatyzującym ze względu na kolor skóry (co nosi wówczas znamiona rasizmu), zamiast stosowania go jako neutralnego zwrotu opisowego w uzasadnionych sytuacjach.
Obrońcy tradycyjnego, neutralnego charakteru tego słowa wskazują jednak, że problemem nie jest samo określenie, lecz kontekst jego użycia. W tym ujęciu podkreśla się możliwość łączenia go z wyrazami o pozytywnym wydźwięku (np. „przystojny Murzyn”), co odróżnia go od terminów czysto pejoratywnych, przy których takie połączenia budziłyby przeciwstawne uczucia (np. „miły czarnuch”). Zwolennicy tego stanowiska argumentują, że słowo „Murzyn” może funkcjonować potocznie zarówno neutralnie (osoba czarnoskóra), jak i negatywnie (wyzyskiwany pracownik) – podobnie jak wyrazy „Żyd” czy „Cygan”, których nie próbuje się usunąć z przestrzeni publicznej.
Osobnym czynnikiem wpływającym na stopniową pejoratywizację słowa „Murzyn” w języku polskim jest wpływ języków obcych. Przykładowo francuskie negre czy angielskie negro lub nigger mają charakter jednoznacznie pejoratywny i pogardliwy ze względu na silne konotacje z niewolnictwem i kolonializmem. Mimo, iż polskie „Murzyn” nie funkcjonowało z takimi konotacjami to automatyczne i bezrefleksyjne tłumaczenia na zasadzie 1:1 mogły doprowadzić do przeniesienia negatywnego nacechowania z innych języków na polski „odpowiednik”.
Niektórzy językoznawcy wskazują, że kontrowersje i konflikty w interpretowaniu tego słowa w polskim społeczeństwie wynikają obecnie w dużej mierze z różnic międzypokoleniowych, gdzie starsze pokolenia przyzwyczajone są do jego tradycyjnego charakteru, a w młodszych jego odbiór uległ ewolucji.
Odbiór słowa „Murzyn” w społeczeństwie był przedmiotem badań CBOS w 2007 r. Odpowiedzi respondentów przedstawiały się następująco:
W badaniu IBRiS z 2022 r. odbiór tego słowa uległ stopniowej zmianie:
W latach 2014 i 2020 dr. hab. Margaret Ohia-Nowak, przeprowadziła badanie na grupie czarnoskórych Polaków o korzeniach afrykańskich lub polsko-afrykańskich należących do tzw. „drugiego pokolenia” (urodzonych i wychowanych w Polsce), uzyskując następujące wyniki:
Starsze słowniki nie zawierają informacji o negatywnych skojarzeniach związanych z tym słowem. Jeszcze w czerwcu 2020 r. Słownik Języka Polskiego PWN uznawał słowo „Murzyn” za neutralne i nie było ono opatrzone żadnymi kwalifikatorami czy notami o użyciu (w przeciwieństwie do słowa „czarnuch”, które oznaczone było jako „pogardliwe”).
Aktualnie Słownik Języka Polskiego PWN oznacza to słowo jako „obraźliwe”, Wielki Słownik ortograficzny PWN jako „dziś uważane za obraźliwe”, a Wielki Słownik Języka Polskiego PAN jako „współcześnie uważane za obraźliwe”.
Internetowa Encyklopedia PWN zawierała hasło „Murzyni”, w którym byli oni określani jako ludność pochodzenia afrykańskiego będąca przedstawicielami czarnej odmiany człowieka. Hasło nie zawierało żadnych kwalifikatorów czy uwag o negatywnym charakterze tego określenia. Serwis obecnie jest nieaktywny (stan na 18.09.2026) a ostatnia archiwizacja hasła w serwisie Wayback Machine nastąpiła w 2024 r.
W sierpniu 2020 r. członek Rady Języka Polskiego prof. Marek Łaziński, w odpowiedzi na nadesłany do organu list dotyczący słowa „Murzyn”, wydał opinię, w której stwierdził m.in.:
Odbiór słów „Murzyn” i „Murzynka” (…), niegdyś neutralnych i podstawowych wśród możliwych nazw oznaczających osoby czarnoskóre, dziś niewątpliwie jest obarczony bagażem negatywnych konotacji. (…) Osoby, które używały go w latach osiemdziesiątych czy dziewięćdziesiątych, nie mają w żadnym razie powodu do wyrzutów sumienia. Jednak słowa zmieniają skojarzenia i wydźwięk w toku naturalnych zmian świadomości społecznej. Dziś słowo „Murzyn” jest nie tylko obarczone złymi skojarzeniami, jest już archaiczne. (…)
Słowo „Murzyn” w języku polskim obrosło wyjątkowo silną frazeologią obraźliwą, jak „100 lat za Murzynami”. (…) Czarno- i ciemnoskórzy Polacy (…) oraz mieszkający w Polsce czasowo czarnoskórzy Amerykanie w zdecydowanej większości traktują to słowo jako obraźliwe. (…) Określa [ono] nie narodowość ani pochodzenie geograficzne, tylko kolor skóry, a ta cecha podobnie jak kolor włosów, wzrost, typ figury nie musi być istotna w opisie człowieka. (…)
[Zalecam więc], by słowa „Murzyn” nie używać inaczej niż na prawach historycznego cytatu (…). Ponieważ trudno jest zmienić przyzwyczajenia mówiących, ograniczam swoją rekomendację do komunikacji publicznej: mediów, administracji, szkoły. (…) Osoby przyzwyczajone do języka sprzed lat będą dalej używać słowa „Murzyn” w rozmowach prywatnych w przekonaniu, że słowo to jest neutralne. Taką opinię podziela część językoznawców. Dlatego nie zachęcam do poprawiania wszystkich i w każdej sytuacji.
W październiku 2020 r. na 55. posiedzeniu plenarnym Rada Języka Polskiego jednogłośnie przyjęła opinię Marka Łazińskiego jako swoje oficjalne stanowisko i obecnie nie zaleca używania tego określenia w przestrzeni publicznej.
Decyzja ta spotkała się zarówno z wyrazami poparcia jak i krytyki. Negatywne reakcje wywołała zwłaszcza ze strony konserwatywnych mediów i prawicowych polityków, zarzucających Łazińskiemu i radzie zbytnią poprawność polityczną.
Do kontrowersji związanych z odbiorem słowa „murzyn” na przestrzeni lat odniosło się kilku znanych czarnoskórych Polaków:
Murzyn [w:] Wielki słownik języka polskiego (wsjp.pl) [online], Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk [dostęp 2023-03-08].
