Mutual assured destruction (w skrócie MAD, ang. wzajemne gwarantowane zniszczenie) – doktryna strategii wojskowej i odstraszania nuklearnego, zgodnie z którą pełnoskalowe użycie broni jądrowej przez dwie lub więcej stron konfliktu prowadziłoby do całkowitego zniszczenia zarówno atakującego, jak i broniącego się. Doktryna opiera się na założeniu, że żadna ze stron nie rozpocznie wojny nuklearnej, jeśli wie, że odwet drugiej strony będzie oznaczał jej własną zagładę.
Pojawienie się broni jądrowej w 1945 roku postawiło strategów wojskowych przed problemem, którego dotychczasowa teoria wojny nie rozwiązywała: jak prowadzić konflikt, w którym obie strony dysponują środkami zdolnymi do zniszczenia cywilizacji przeciwnika. Bernard Brodie już w 1946 roku stwierdził, że w epoce nuklearnej jedynym celem sił zbrojnych może być zapobieganie wojnie, a nie jej wygrywanie.
W latach 50. RAND Corporation rozwinęła teorię odstraszania, analizując scenariusze wymiany uderzeń nuklearnych. Albert Wohlstetter w raporcie R-290 (1954) wykazał, że samo posiadanie broni jądrowej nie wystarcza do odstraszania, ponieważ atakujący może zniszczyć arsenał przeciwnika pierwszym uderzeniem. Warunkiem skutecznego odstraszania jest zdolność do przetrwania pierwszego uderzenia i zadania odwetu, czyli zdolność do drugiego uderzenia.
Termin mutual assured destruction został ukuty przez Donalda Brennana z Hudson Institute około 1962 roku jako celowo ironiczny akronim (MAD oznacza w języku angielskim szalony), krytykujący logikę doktryny.
MAD opiera się na trzech założeniach:
Robert McNamara, sekretarz obrony USA w latach 1961-1968, sformalizował MAD jako podstawę polityki nuklearnej Stanów Zjednoczonych. Zdefiniował zdolność assured destruction jako możliwość zniszczenia 20-25% populacji i 50% potencjału przemysłowego przeciwnika nawet po absorpcji pierwszego uderzenia. McNamara uznał, że powyżej pewnego progu dodatkowe głowice nie zwiększają odstraszania, co miało ograniczać wyścig zbrojeń.
Z perspektywy teorii gier MAD odpowiada sytuacji, w której żaden gracz nie ma motywacji do pierwszego uderzenia, ponieważ gwarantowany odwet czyni je samobójczym. Thomas Schelling opisał to jako równowagę strachu, w której stabilność wynika nie z zaufania, lecz z wzajemnej wrażliwości na zniszczenie.
Warunkiem funkcjonowania MAD jest przeżywalność sił nuklearnych po pierwszym uderzeniu przeciwnika. Państwa nuklearne osiągnęły to poprzez dywersyfikację środków przenoszenia broni jądrowej w ramach tzw. triady nuklearnej:
Okręty podwodne z głowicami wielodzielnymi stanowią najpewniejszy element triady, ponieważ pozostają praktycznie niewykrywalne w głębi oceanu.
Administracja Eisenhowera przyjęła w 1953 roku strategię masowego odwetu: każda agresja sowiecka miała spotkać się z pełnoskalową odpowiedzią nuklearną USA. Strategia ta była tańsza od utrzymywania rozbudowanych sił konwencjonalnych (tzw. New Look), ale krytycy wskazywali, że groźba masowego odwetu jest niewiarygodna w przypadku ograniczonych konfliktów.
McNamara zastąpił masowy odwet doktryną elastycznego reagowania, zakładającą proporcjonalną odpowiedź na agresję. Równolegle sformalizował koncepcję assured destruction jako minimalny próg odstraszania. W praktyce arsenały obu stron wielokrotnie przekraczały ten próg, osiągając w szczytowym okresie ponad 30 tysięcy głowic po każdej stronie.
Kryzys kubański w październiku 1962 roku stanowił moment, w którym logika MAD została wystawiona na próbę. Obie strony stanęły na krawędzi wojny nuklearnej, po czym wycofały się, co część analityków interpretuje jako potwierdzenie działania odstraszania.
Podpisanie Traktatu ABM w maju 1972 roku stanowiło formalne uznanie logiki MAD przez obie strony. Traktat ograniczał systemy obrony przeciwrakietowej do jednego stanowiska ze 100 wyrzutniami po każdej stronie, uniemożliwiając budowę obrony terytorialnej. Logika była następująca: jeśli żadna ze stron nie może się obronić przed odwetem, żadna nie zaatakuje pierwsza.
Wprowadzenie głowic wielodzielnych w latach 70. skomplikowało logikę MAD. Jeden pocisk wyposażony w wiele głowic mógł zniszczyć kilka silosów przeciwnika, co teoretycznie dawało atakującemu przewagę: mniejszą liczbą rakiet mógł zniszczyć większą liczbę rakiet przeciwnika. Pojawił się problem window of vulnerability, w którym siły lądowe (ICBM) stają się podatne na pierwszy atak, nawet jeśli siły morskie pozostają bezpieczne.
W marcu 1983 roku prezydent Ronald Reagan ogłosił Inicjatywę Obrony Strategicznej (SDI), program badawczy mający stworzyć tarczę przeciwrakietową zdolną do przechwycenia sowieckich ICBM. SDI podważała logikę MAD, zakładając możliwość skutecznej obrony przed atakiem nuklearnym. Krytycy argumentowali, że nawet częściowo skuteczna obrona destabilizuje równowagę, ponieważ strona posiadająca tarczę mogłaby rozważyć pierwszy atak, wiedząc, że osłabiony odwet zostanie przechwycony. Program nie doprowadził do zbudowania operacyjnego systemu, ale przyczynił się do negocjacji rozbrojeniowych końca zimnej wojny.
Rozpad ZSRR w 1991 roku nie wyeliminował MAD z relacji rosyjsko-amerykańskich. Traktaty START ograniczyły arsenały, ale obie strony zachowały zdolność do wzajemnego zniszczenia. Stany Zjednoczone wycofały się z Traktatu ABM w 2002 roku, a Rosja zawiesiła udział w traktacie New START w 2023 roku.
Relacje nuklearne między Rosją a USA nadal opierają się na logice MAD. Oba państwa dysponują arsenałami liczącymi ok. 1550 rozmieszczonych głowic strategicznych (limit New START) oraz tysiącami głowic w rezerwach. Po zawieszeniu New START przez Rosję w lutym 2023 roku obie strony nie podlegają żadnym wiążącym ograniczeniom ilościowym po raz pierwszy od lat 70.
Pakistan i Indie (posiadające ok. 170 i 172 głowic odpowiednio) rozwinęły wzajemne odstraszanie nuklearne, choć na mniejszą skalę niż mocarstwa zimnowojenne. Oba państwa utrzymują zdolność do drugiego uderzenia: Pakistan poprzez mobilne wyrzutnie lądowe, Indie poprzez rozwój komponentu morskiego.
Chiński arsenał nuklearny przechodzi szybką rozbudowę. Departament Obrony USA oszacował w 2023 roku, że Chiny mogą posiadać ponad 500 głowic operacyjnych i zmierzają do 1000 do 2030 roku. Rozbudowa ta zbliża relacje amerykańsko-chińskie do logiki MAD, podczas gdy dotychczas Chiny utrzymywały minimalny arsenał odstraszający.
Broń jądrowa Korei Północnej (szacunkowo 40-50 głowic) i rozwój ICBM zdolnych do uderzenia w terytorium USA komplikują kalkulacje odstraszania, ponieważ reżim północnokoreański nie spełnia w pełni założenia o racjonalności aktorów, na którym opiera się MAD.
Krytyka MAD dotyczy zarówno jej założeń teoretycznych, jak i konsekwencji praktycznych:
Herman Kahn w pracy On Thermonuclear War (1960) argumentował, że MAD jest niewystarczająca, ponieważ nie uwzględnia możliwości ograniczonej wojny nuklearnej ani eskalacji kontrolowanej.