Teoria gier

Teoria gier – dział matematyki zajmujący się badaniem optymalnego zachowania w ramach sytuacji nazywanej umownie grą, w której bierze udział pewna liczba uczestników. Gra może posiadać w ramach siebie dodatkowe struktury różnego rodzaju (np. zasady); struktury te mogą także zmieniać się w toku samej gry (mogą nimi być np. pewne umowy pomiędzy zawodnikami). Tym samym, gra jest bardzo często rozumiana szeroko; zaś sam zakres tego pojęcia dopuszcza sobą wiele różnych rodzajów m.in. współpracy czy rywalizacji.

Teoria gier jako dziedzina analizująca strategiczne interakcje znajduje szerokie zastosowanie w naukach takich jak ekonomia, informatyka, biologia, nauki polityczne, czy socjologia.

Historia

Za pierwsze początki współczesnej teorii gier uznaje się prace francuskiego matematyka Émile’a Borela, który w latach 20. XX wieku jako jeden z pierwszych podjął próbę matematycznego ujęcia takich sytuacji konfliktowych, w których wynik działania jednego uczestnika zależy od decyzji pozostałych uczestników rozważanej sytuacji.

Szczególny przełom w zainteresowaniu środowisk matematycznych teorią gier nastąpił wraz z pracami Johna von Neumanna, który w roku 1928 w jednej ze swoich prac sformułował tak zwane twierdzenie minimaksowe dla gier o sumie zerowej. Uzyskane wyniki rozwinął on następnie wraz z ekonomistą Oskarem Morgensternem, zaś ich wspólna praca zaowocowała wydaniem w roku 1944 książki o tytule Theory of Games and Economic Behavior (pol. Teoria gier oraz zachowań ekonomicznych), w której zawarte zostały formalne podstawy teoretyczne dla teorii gier, przedstawionej tam również z punktu widzenia ekonomii (co miało swoje znaczenie dla szerszego wykorzystania przez ekonomistów matematycznych rezultatów teorii gier, dla wykonywania pewnych prognoz gospodarczych oraz dla celów innych zastosowań).

Innym ważnym etapem w rozwoju teorii gier były prace Johna Forbesa Nasha z lat 50., skupione przede wszystkim wokół pojęcia równowagi Nasha. Prace Nasha, choć zostały powszechnie uznane za istotny wkład w rozwój dziedziny, niekoniecznie znajdywały jednak poparcie wśród jemu współczesnych matematyków. Praca, która ostatecznie stała się jego doktoratem, zatytułowana Non-Cooperative Games (pol. Gry niekooperacyjne), którą Nash sporządził (a potem także obronił na Uniwersytecie Princeton) w wieku 21 lat, spotkała się chociażby z krytyką Johna von Neumanna, którego to sam Nash, wkrótce po skończeniu własnych badań, poprosił o konsultacje w sprawie pracy. Von Neumannowi zupełnie nie podobał się pomysł, aby całą teorię pracy oprzeć na założeniu, aby uczestnicy gry nie mogli ze sobą współpracować. Osobiście, Von Neumann koncentrował się w swojej własnej pracy na rezultatach, które jego zdaniem mogłyby okazać się pomocne ludzkości w czasach około-wojennych. Tym samym, podobne założenie w pracy Nasha było w jego ocenie zupełnie oderwane od rzeczywistości i mogło prowadzić wyłącznie do niepraktycznych, a więc nieciekawych, rezultatów.

Charakterystyka

Teoria gier wywodzi się z badania gier hazardowych, i taka jest też jej terminologia, jednak zastosowanie znajduje głównie w:

Zastosowanie teorii gier w biologii przez Johna Maynarda Smitha zaowocowało pojawieniem się ewolucyjnej teorii gier i memetyki, a także nowymi zastosowaniami w naukach, które wcześniej bazowały na teorii gier.

Badania w zakresie teorii gier i jej zastosowań wielokrotnie zostały uznane przez komitet Nagrody Nobla. Herbert Simon otrzymał tę nagrodę w 1978 roku za wkład w rozwój ewolucyjnej teorii gier, w szczególności za koncepcję ograniczonej racjonalności. Komitet nagrody określił te rezultaty jako przełomowe badania nad procesem podejmowania decyzji wewnątrz organizacji gospodarczych oraz teorię ich podejmowania. W 1994 roku tę nagrodę otrzymali John Nash, Reinhard Selten i John Harsanyi za rozwój teorii gier i jej zastosowania w ekonomii.

William Vickrey i James Mirrlees w 1996 zostali uznani za stworzenie modeli przetargów i badanie konfliktów z niesymetryczną informacją uczestników. W 2005 Thomas C. Schelling i Robert J. Aumann otrzymali Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii za zastosowanie teorii gier w naukach społecznych i mikroekonomii (dot. zachowania jednostek i rozwiązywania konfliktów). W roku 2007 Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla za kolejne zastosowania teorii gier w tej dziedzinie dostali Leonid Hurwicz, Eric S. Maskin, Roger B. Myerson.

Chociaż zarówno teoria gier, jak i teoria decyzji, analizują różne sposoby podejmowania optymalnych decyzji, w rozmaitych sytuacjach; to jednak te dwie dziedziny nauki, istotnie się między sobą różnią. Główna różnica jest taka, że w teorii gier działania podejmowane przez każdego z uczestników mają wpływ na pozostałych uczestników gry (sytuacja współzależności społecznej); dodatkowo, gdy gracze podejmują pewną decyzję co do wyboru swoich własnych strategii; to biorą oni także te mogące zajść pomiędzy nimi nawzajem, interakcje, pod uwagę. W teorii decyzji, decyzje mogą być podejmowane w warunkach ryzyka lub niepewności, ale nie zależą one od strategicznych działań osób innych niż decydent.

O teorii gier

Gra to dowolna sytuacja konfliktowa, gracz natomiast to dowolny jej uczestnik. Graczem może być człowiek, ale także na przykład przedsiębiorstwo czy zwierzę — matematyka nie stawia w kwestii ustalenia zakresu pojęcia „gracz”, wyraźnych ograniczeń.

Każda strona biorąca udział w grze, wybiera pewną strategię postępowania, po czym – zależnie od strategii własnej, oraz od poszczególnych strategii innych uczestników – każdy gracz otrzymuje wypłatę w jednostkach użyteczności. Zależnie od gry, jednostki te mogą być reprezentowane przez pieniądze; wzrost szansy na przekazanie własnych genów; czy też cokolwiek innego, może być to nawet „satysfakcja”, definiowana w pewien sposób, w ramach określonej gry. Poszczególnym wynikom gry, także na różnych jej etapach (niekoniecznie dopiero na końcu), zwykle przyporządkowuje się odpowiednio, pewne wartości liczbowe — tak, aby i sama rzeczywistość opisywana przez grę, dała się w pewnym stopniu ująć, w wymiarze liczbowym.

Teoria gier bada, jakie strategie powinni wybrać gracze, żeby osiągnąć najlepsze wyniki.

Gry dzielą się na:

Teoria gier dwuosobowych o sumie stałej jest najlepiej rozwinięta i daje najbardziej konkretne wyniki.

Podstawowe definicje:

Strategia to kompletny plan działania gracza, uwzględniający wszystkie możliwe sytuacje.

Macierz wypłat

Przykład normalnej formy macierzy wypłat dla gry dwuosobowej i dwóch możliwych strategii
Gracz 2 wybiera lewą kolumnę Gracz 2 wybiera prawą kolumnę
Gracz 1 wybiera górny wiersz 4, 3 -1, -1
Gracz 1 wybiera dolny wiersz 0, 0 3, 4
 Osobny artykuł: Funkcja wypłat.

Zwykle grę obrazuje się za pomocą macierzy wypłat, reprezentującej graczy, ich strategie i wypłaty przypisane tym strategiom. Najogólniej grę można zobrazować za pomocą funkcji wypłat, która przypisuje graczowi wypłatę i jest określona dla wszystkich możliwych kombinacji strategii gracza i strategii jego przeciwników. W przykładzie gry po prawej mamy dwóch graczy; pierwszy może wybrać wiersz, drugi może wybrać kolumnę przedstawionej tablicy. Każdy gracz ma zatem dwie możliwe strategie (dwa wiersze dla Gracza 1 i dwie kolumny dla Gracza 2). Wypłaty określone są w komórkach tablicy, przy czym pierwsza wypłata jest wypłatą gracza wybierającego wiersze (Gracz 1), zaś druga jest wypłatą gracza wybierającego kolumny (Gracz 2). Jeżeli, na przykład, Gracz 1 wybierze górny wiersz, podczas gdy Gracz 2 wybrał lewą kolumnę, Gracz 1 otrzyma wypłatę w wysokości 4, a Gracz 2 wypłatę w wysokości 3.

Zobacz też