Teoria gier – dział matematyki zajmujący się badaniem optymalnego zachowania w ramach sytuacji nazywanej umownie grą, w której bierze udział pewna liczba uczestników. Gra może posiadać w ramach siebie dodatkowe struktury różnego rodzaju (np. zasady); struktury te mogą także zmieniać się w toku samej gry (mogą nimi być np. pewne umowy pomiędzy zawodnikami). Tym samym, gra jest bardzo często rozumiana szeroko; zaś sam zakres tego pojęcia dopuszcza sobą wiele różnych rodzajów m.in. współpracy czy rywalizacji.
Teoria gier jako dziedzina analizująca strategiczne interakcje znajduje szerokie zastosowanie w naukach takich jak ekonomia, informatyka, biologia, nauki polityczne, czy socjologia.
Za pierwsze początki współczesnej teorii gier uznaje się prace francuskiego matematyka Émile’a Borela, który w latach 20. XX wieku jako jeden z pierwszych podjął próbę matematycznego ujęcia takich sytuacji konfliktowych, w których wynik działania jednego uczestnika zależy od decyzji pozostałych uczestników rozważanej sytuacji.
Szczególny przełom w zainteresowaniu środowisk matematycznych teorią gier nastąpił wraz z pracami Johna von Neumanna, który w roku 1928 w jednej ze swoich prac sformułował tak zwane twierdzenie minimaksowe dla gier o sumie zerowej. Uzyskane wyniki rozwinął on następnie wraz z ekonomistą Oskarem Morgensternem, zaś ich wspólna praca zaowocowała wydaniem w roku 1944 książki o tytule Theory of Games and Economic Behavior (pol. Teoria gier oraz zachowań ekonomicznych), w której zawarte zostały formalne podstawy teoretyczne dla teorii gier, przedstawionej tam również z punktu widzenia ekonomii (co miało swoje znaczenie dla szerszego wykorzystania przez ekonomistów matematycznych rezultatów teorii gier, dla wykonywania pewnych prognoz gospodarczych oraz dla celów innych zastosowań).
Innym ważnym etapem w rozwoju teorii gier były prace Johna Forbesa Nasha z lat 50., skupione przede wszystkim wokół pojęcia równowagi Nasha. Prace Nasha, choć zostały powszechnie uznane za istotny wkład w rozwój dziedziny, niekoniecznie znajdywały jednak poparcie wśród jemu współczesnych matematyków. Praca, która ostatecznie stała się jego doktoratem, zatytułowana Non-Cooperative Games (pol. Gry niekooperacyjne), którą Nash sporządził (a potem także obronił na Uniwersytecie Princeton) w wieku 21 lat, spotkała się chociażby z krytyką Johna von Neumanna, którego to sam Nash, wkrótce po skończeniu własnych badań, poprosił o konsultacje w sprawie pracy. Von Neumannowi zupełnie nie podobał się pomysł, aby całą teorię pracy oprzeć na założeniu, aby uczestnicy gry nie mogli ze sobą współpracować. Osobiście, Von Neumann koncentrował się w swojej własnej pracy na rezultatach, które jego zdaniem mogłyby okazać się pomocne ludzkości w czasach około-wojennych. Tym samym, podobne założenie w pracy Nasha było w jego ocenie zupełnie oderwane od rzeczywistości i mogło prowadzić wyłącznie do niepraktycznych, a więc nieciekawych, rezultatów.
Teoria gier wywodzi się z badania gier hazardowych, i taka jest też jej terminologia, jednak zastosowanie znajduje głównie w:
Zastosowanie teorii gier w biologii przez Johna Maynarda Smitha zaowocowało pojawieniem się ewolucyjnej teorii gier i memetyki, a także nowymi zastosowaniami w naukach, które wcześniej bazowały na teorii gier.
Badania w zakresie teorii gier i jej zastosowań wielokrotnie zostały uznane przez komitet Nagrody Nobla. Herbert Simon otrzymał tę nagrodę w 1978 roku za wkład w rozwój ewolucyjnej teorii gier, w szczególności za koncepcję ograniczonej racjonalności. Komitet nagrody określił te rezultaty jako przełomowe badania nad procesem podejmowania decyzji wewnątrz organizacji gospodarczych oraz teorię ich podejmowania. W 1994 roku tę nagrodę otrzymali John Nash, Reinhard Selten i John Harsanyi za rozwój teorii gier i jej zastosowania w ekonomii.
William Vickrey i James Mirrlees w 1996 zostali uznani za stworzenie modeli przetargów i badanie konfliktów z niesymetryczną informacją uczestników. W 2005 Thomas C. Schelling i Robert J. Aumann otrzymali Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii za zastosowanie teorii gier w naukach społecznych i mikroekonomii (dot. zachowania jednostek i rozwiązywania konfliktów). W roku 2007 Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla za kolejne zastosowania teorii gier w tej dziedzinie dostali Leonid Hurwicz, Eric S. Maskin, Roger B. Myerson.
Chociaż zarówno teoria gier, jak i teoria decyzji, analizują różne sposoby podejmowania optymalnych decyzji, w rozmaitych sytuacjach; to jednak te dwie dziedziny nauki, istotnie się między sobą różnią. Główna różnica jest taka, że w teorii gier działania podejmowane przez każdego z uczestników mają wpływ na pozostałych uczestników gry (sytuacja współzależności społecznej); dodatkowo, gdy gracze podejmują pewną decyzję co do wyboru swoich własnych strategii; to biorą oni także te mogące zajść pomiędzy nimi nawzajem, interakcje, pod uwagę. W teorii decyzji, decyzje mogą być podejmowane w warunkach ryzyka lub niepewności, ale nie zależą one od strategicznych działań osób innych niż decydent.
Gra to dowolna sytuacja konfliktowa, gracz natomiast to dowolny jej uczestnik. Graczem może być człowiek, ale także na przykład przedsiębiorstwo czy zwierzę — matematyka nie stawia w kwestii ustalenia zakresu pojęcia „gracz”, wyraźnych ograniczeń.
Każda strona biorąca udział w grze, wybiera pewną strategię postępowania, po czym – zależnie od strategii własnej, oraz od poszczególnych strategii innych uczestników – każdy gracz otrzymuje wypłatę w jednostkach użyteczności. Zależnie od gry, jednostki te mogą być reprezentowane przez pieniądze; wzrost szansy na przekazanie własnych genów; czy też cokolwiek innego, może być to nawet „satysfakcja”, definiowana w pewien sposób, w ramach określonej gry. Poszczególnym wynikom gry, także na różnych jej etapach (niekoniecznie dopiero na końcu), zwykle przyporządkowuje się odpowiednio, pewne wartości liczbowe — tak, aby i sama rzeczywistość opisywana przez grę, dała się w pewnym stopniu ująć, w wymiarze liczbowym.
Teoria gier bada, jakie strategie powinni wybrać gracze, żeby osiągnąć najlepsze wyniki.
Gry dzielą się na:
Teoria gier dwuosobowych o sumie stałej jest najlepiej rozwinięta i daje najbardziej konkretne wyniki.
Podstawowe definicje:
Strategia to kompletny plan działania gracza, uwzględniający wszystkie możliwe sytuacje.
| Gracz 2 wybiera lewą kolumnę | Gracz 2 wybiera prawą kolumnę | |
|---|---|---|
| Gracz 1 wybiera górny wiersz | 4, 3 | -1, -1 |
| Gracz 1 wybiera dolny wiersz | 0, 0 | 3, 4 |
Zwykle grę obrazuje się za pomocą macierzy wypłat, reprezentującej graczy, ich strategie i wypłaty przypisane tym strategiom. Najogólniej grę można zobrazować za pomocą funkcji wypłat, która przypisuje graczowi wypłatę i jest określona dla wszystkich możliwych kombinacji strategii gracza i strategii jego przeciwników. W przykładzie gry po prawej mamy dwóch graczy; pierwszy może wybrać wiersz, drugi może wybrać kolumnę przedstawionej tablicy. Każdy gracz ma zatem dwie możliwe strategie (dwa wiersze dla Gracza 1 i dwie kolumny dla Gracza 2). Wypłaty określone są w komórkach tablicy, przy czym pierwsza wypłata jest wypłatą gracza wybierającego wiersze (Gracz 1), zaś druga jest wypłatą gracza wybierającego kolumny (Gracz 2). Jeżeli, na przykład, Gracz 1 wybierze górny wiersz, podczas gdy Gracz 2 wybrał lewą kolumnę, Gracz 1 otrzyma wypłatę w wysokości 4, a Gracz 2 wypłatę w wysokości 3.