Utrzymywane są dwie formy Wysuniętej Obecności: wzmocniona Wysunięta Obecność (ang. enhanced Forward Presence, eFP) w Estonii, Litwie, Łotwie i Polsce (od 2017), a od 2022 roku również w Bułgarii, Rumunii, Słowacji i na Węgrzech, oraz dostosowana Wysunięta Obecność (ang. tailored Forward Presence, tFP) w Bułgarii i Rumunii. Na szczycie w Madrycie w 2022 roku państwa NATO podjęły decyzję o rozbudowie eFP z poziomu batalionów do poziomu brygad.
Historia
Geneza i szczyt w Warszawie (2016)
Aneksja Krymu i wybuch wojny w Donbasie w 2014 roku zmieniły sytuację bezpieczeństwa w Europie Środkowo-Wschodniej. Państwa wschodniej flanki NATO, zwłaszcza Polska i kraje bałtyckie, zaczęły domagać się stałej obecności sojuszniczej na swoim terytorium. Na szczycie w Warszawie 8–9 lipca 2016 roku państwa NATO zdecydowały o rozmieszczeniu wielonarodowych grup bojowych w ramach dwóch form inicjatywy Wysuniętej Obecności:
Wzmocniona Wysunięta Obecność (eFP) polegała na utworzeniu w Polsce, na Litwie, Łotwie i w Estonii batalionowych grup bojowych złożonych z kontyngentów państw członkowskich. Dostosowana Wysunięta Obecność (tFP) zakładała wzmocnienie bezpieczeństwa Rumunii i Bułgarii poprzez wsparcie Wielonarodowej Dywizji Południowo-Wschodniej i podległej jej brygady.
Rozszerzenie po inwazji na Ukrainę (2022)
Na nadzwyczajnym szczycie NATO w Brukseli 24 marca 2022 roku, zwołanym po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, państwa członkowskie zdecydowały o rozszerzeniu eFP o cztery dodatkowe grupy bojowe: na Słowacji, Węgrzech, w Rumunii i Bułgarii. Na szczycie w Madrycie w czerwcu 2022 roku podjęto decyzję o docelowej rozbudowie grup bojowych z poziomu batalionów do poziomu brygad.
Rozbudowa do brygad (od 2023)
Na szczycie w Wilnie w lipcu 2023 roku NATO zatwierdziło nową generację regionalnych planów obronnych i potwierdziło zobowiązanie do rozbudowy eFP. Niemcy zobowiązały się do rozmieszczenia stałej brygady liczącej do 5000 żołnierzy na Litwie (inauguracja w maju 2025, pełna gotowość planowana na 2027 rok), a Kanada do podwojenia kontyngentu na Łotwie. W lipcu 2024 roku Łotwa jako pierwsze państwo sformalizowała przejście na poziom brygadowy, ustanawiając Wielonarodową Brygadę NATO na Łotwie pod dowództwem kanadyjskim.
Państwa NATO uczestniczące w eFP (stan na listopad 2022)
Enhanced Forward Presence (eFP)
Wzmocniona Wysunięta Obecność ma charakter defensywny, obejmujący dwa główne zakresy:
wzmocnienie potencjału obronnego NATO w Europie Środkowo-Wschodniej – od przystąpienia do Paktu przez Polskę, Czechy i Węgry w 1999 oraz państwa bałtyckie, Słowację, Rumunię i Bułgarię w 2004 na ich terytoriach nie stacjonowały znaczące siły sojusznicze,
odstraszanie – obecność wojsk z państw NATO oznacza, że atak na państwa tzw. wschodniej flanki jest jednoznaczny z konfliktem zbrojnym z pozostałymi członkami NATO, reagującymi odpowiednio zgodnie z zapisami artykułu 5. traktatu północnoatlantyckiego.
Zasadniczym elementem wzmocnionej Wysuniętej Obecności jest osiem batalionowych grup bojowych. Liczebności w tabeli poniżej obrazują stan na listopad 2022 roku, na podstawie ostatniego dostępnego publicznego factsheetu NATO przed przejściem niektórych grup do struktury brygadowej:
Włoski czołg C-1 Ariete i kanadyjski transporter opancerzony LAV 6.0 w trakcie ćwiczeń Silver Arrow
Każda grupa bojowa liczy ok. 1000-2000 żołnierzy, stacjonujących w systemie rotacyjnym (6-miesięcznym). Status państwa ramowego oznacza wyznaczenie kadry kierowniczej grupy, jednostki bojowej oraz odpowiedniego zaplecza wsparcia i logistycznego.
Grupy bojowe w systemie krajowym przydzielone są do odpowiednich brygad zmechanizowanych państw-gospodarzy (m.in. estońska 1 Brygada Piechoty, łotewska Brygada Piechoty Zmotoryzowanej, litewska Brygada Zmechanizowana Żelazny Wilk i polska 15 Brygada Zmechanizowana), z którymi prowadzą cykl szkoleń, utrzymujących stałą gotowość bojową grup. W systemie międzynarodowym grupy bojowe koordynowane są przez wielonarodowe dywizje wojsk NATO: podlegające Wielonarodowemu Korpusowi Północno-Wschodniemu z dowództwem w Szczecinie Wielonarodową Dywizję Północny-Wschód z kwaterą główną w Elblągu (grupy bojowe w Polsce i na Litwie) oraz Wielonarodową Dywizję Północ w Ādaži (grupy bojowe na Łotwie i w Estonii), podlegącą Wielonarodowemu Korpusowi Południowo-Wschodniemu Wielonarodową Dywizję Południowo-Wschodnią w Bukareszcie (grupy bojowe w Bułgarii i Rumunii) i Wielonarodową Dywizję Centrum w Székesfehérvár (grupy bojowe na Słowacji i Węgrzech).
Zaplecze logistyczne i infrastrukturalne w swoim zakresie zapewniają państwa-gospodarze w ramach HNS (Host Nation Support). Do inicjatywy eFP zostały włączone Grupy Integracyjne Sił NATO (NATO Force Integration Unit – NFIU) utworzone w 2015 wielonarodowe jednostki wojskowe, stacjonujące w Polsce, Litwie, Łotwie, Estonii, Słowacji, Węgrzech, Rumunii i Bułgarii. Wsparcie NFIU obejmuje planowanie, rozlokowanie i integrację kontyngentów narodowych w ramach grup bojowych oraz grup bojowych z przydzielonymi brygadami.
Struktura organizacyjna grupy bojowej na przykładzie kanadyjskiej (struktura organizacyjna ulega zmianom wynikającym z rotacyjnej obecności kontyngentów narodowych, stan na czerwiec 2019).
↑Support tłumaczone jest na język polski jako wsparcie (Bojowe wsparcie [online], Polska Zbrojna [dostęp 2020-03-09](pol.).), nie stanowi jednak odpowiednika polskich kompanii wsparcia czyli pododdziału artylerii
Tailored Forward Presence (tFP)
Dostosowana Wysunięta Obecność ma inny charakter niż wzmocniona Wysunięta Obecność: opiera się głównie na wsparciu rumuńskich sił zbrojnych w procesie formowania i funkcjonowania MND-SE – Wielonarodowej Dywizji Południowy-Wschód (powstałej na bazie rumuńskiej 1 Dywizji Piechoty w Bukareszcie). MNDSE jest wielonarodowym dowództwem szczebla dywizyjnego, składającego się z żołnierzy z następujących państw: Rumunia (państwo ramowe), Albania, Bułgaria, Francja, Grecja, Kanada, Niemcy, Polska, Portugalia, Słowacja, Stany Zjednoczone, Turcja, Węgry, Wielka Brytania. Dywizja osiągnęła zdolność operacyjną 22 marca 2018, uzyskując możliwość dowodzenia siłami sojuszniczymi w południowo-wschodniej Europie.
Rumunia jest zarówno państwem-gospodarzem tFP jak i państwem-kontrybutorem eFP: wystawia baterię przeciwlotniczą do Batalionowej Grupy Bojowej w Polsce. Wsparcie Rumunii w zakresie planistycznym i organizacyjnym zapewniają Grupy Integracyjne Sił NATO w Rumunii i Bułgarii.
Trzon MND-SE stanowi Wielonarodowa Brygada Południowy-Wschód (na bazie 2 Brygady Piechoty w Krajowej). W przeciwieństwie do eFP wielonarodowa grupa bojowa nie stanowiła zwartej jednostki, a pododdziały podporządkowane były dowództwu brygady. W 2019 brygadę tworzyli żołnierze z następujących państw: Rumunia (państwo ramowe), Bułgaria, Hiszpania, Polska, Portugalia, Stany Zjednoczone.
Bieżąca działalność jednostek tFP polega podtrzymywaniu zdolności bojowej poprzez szkolenie dowództw i pododdziałów rumuńskich (20., 22., 26. bataliony piechoty, 325 batalion artylerii, 205 batalion artylerii przeciwlotniczej, 116 batalion logistyczny) oraz sojuszniczych stacjonujących rotacyjnie w Rumunii (m.in. polska kompania piechoty zmotoryzowanej) oraz dyslokowanych czasowo na czas ćwiczeń.
Znaczenie
Maria Mälksoo w analizie opublikowanej w International Affairs w 2024 roku opisała ewolucję Wysuniętej Obecności jako stopniowe przejście NATO od polityki reassurance (uspokajania sojuszników) do forward defence (obrony wysuniętej). Według Mälksoo opóźniona reakcja Sojuszu na rosyjski rewizjonizm po 2014 roku wynikała z historycznego priorytetyzowania relacji z Rosją kosztem bezpieczeństwa wschodnich członków NATO. Dopiero inwazja na Ukrainę w 2022 roku przesądziła o trwałym przesunięciu ciężaru odstraszania na wschód.
Z perspektywy wojskowej eFP pełni podwójną funkcję. Po pierwsze, wzmacnia potencjał obronny państw, na których terytorium od przystąpienia do NATO nie stacjonowały znaczące siły sojusznicze. Po drugie, obecność wojsk z wielu państw NATO sprawia, że atak na państwo wschodniej flanki automatycznie angażuje pozostałych sojuszników, wzmacniając wiarygodność zobowiązań wynikających z art. 5 Traktatu Północnoatlantyckiego.
↑SeanS.MonaghanSeanS., SissyS.MartinezSissyS., OttoO.SvendsenOttoO., Carlota GarcíaC.G.EncinaCarlota GarcíaC.G., MathieuM.DroinMathieuM., What Happened at NATO's Vilnius Summit? [online], Center for Strategic and International Studies, 14 lipca 2023 [dostęp 2026-04-30](ang.).
NATO
