Nocardia asteroides to nieregularne, nitkowate bakterie przypominające grzybnię, wykazujące kwasooporność w barwieniu metodą Ziehla-Neelsena (choć słabiej niż prątki). Rośnie powoli na zwykłych podłożach bakteriologicznych, tworząc suche, kredowe kolonie.
Bakteria ta występuje powszechnie w glebie, materiale roślinnym i środowisku wodnym. Jest saprotrofem, ale w określonych warunkach może wywołać poważne zakażenia u ludzi, szczególnie z obniżoną odpornością.
Patogeneza
Nocardia asteroides jest najczęstszym czynnikiem etiologicznym nokardiozy – rzadkiej, ale ciężkiej infekcji bakteryjnej. Zakażenie najczęściej następuje drogą wziewną, prowadząc do pierwotnego zakażenia płucnego. Może również dojść do zakażenia skóry lub rozsiewu do OUN i innych narządów (postać rozsiana)
Nokardioza płucna objawia się kaszlem, dusznością, gorączką i naciekami w płucach, przypominającymi gruźlicę lub nowotwory. Postać skórna może przyjmować postać ropni, owrzodzeń lub zapalenia tkanki podskórnej.
Chorobotwórczość
Nocardia asteroides jest oportunistycznym patogenem wywołującym nokardiozę – poważną infekcję bakteryjną, która może przybierać różne postaci kliniczne w zależności od drogi zakażenia, lokalizacji i stanu odporności pacjenta.
Bakteria przenika do organizmu człowieka najczęściej poprzez:
drogę wziewną – powodując nokardiozę płucną,
uszkodzenia skóry – prowadząc do postaci skórnej lub podskórnej,
rozsiew hematogenny – prowadzący do zakażeń narządowych, w tym ośrodkowego układu nerwowego (OUN).
Nocardia asteroides wykazuje tropizm do tkanki płucnej i nerwowej, co sprawia, że najczęstsze i najcięższe objawy dotyczą tych układów.
Nokardioza płucna
To najczęstsza postać zakażenia wywoływanego przez N. asteroides. Objawy są niespecyficzne i mogą przypominać:
gruźlicę,
nowotwory płuc,
zapalenie płuc o etiologii grzybiczej lub atypowej.
Typowe objawy obejmują:
przewlekły kaszel,
duszność,
gorączkę,
osłabienie,
bóle w klatce piersiowej,
nacieki zapalne widoczne w badaniach obrazowych.
Zakażenie może prowadzić do tworzenia jam w miąższu płuca, ropni lub przetok oskrzelowo-opłucnowych.
Nokardioza OUN
Postać mózgowa występuje u około 25–40% pacjentów z uogólnioną nokardiozą. Objawia się:
bólami głowy,
objawami ogniskowymi (np. niedowład, afazja, napady padaczkowe),
gorączką,
zaburzeniami świadomości.
Najczęściej dochodzi do tworzenia ropnia mózgu, który może być pojedynczy lub mnogi.
Postać skórna i podskórna
Zakażenie skóry występuje zwykle w wyniku urazu lub kontaktu rany z zanieczyszczoną ziemią. Objawia się:
ropniami,
naciekami zapalnymi,
przewlekłymi owrzodzeniami,
przetokami z wydzieliną ropną zawierającą niciowate struktury bakteryjne.
Postać rozsiana
U osób z obniżoną odpornością (np. w przebiegu AIDS, po przeszczepach, chemioterapii) może dojść do rozsiewu bakterii do wielu narządów:
płuca,
OUN,
skóra,
nerki,
kości.
Zakażenie może mieć przebieg gwałtowny i prowadzić do sepsy.
Grupy ryzyka
Najbardziej narażone na ciężki przebieg nokardiozy są osoby z:
przyjmujące leki immunosupresyjne (np. po przeszczepach).
Zakażenia u osób immunokompetentnych również się zdarzają, ale mają zwykle łagodniejszy przebieg.
Diagnostyka
Rozpoznanie nokardiozy wymaga hodowli materiału klinicznego na podłożach bakteriologicznych oraz identyfikacji metodą mikroskopową i biochemiczną. Stosuje się również techniki molekularne (np. PCR) oraz spektrometrię masową (MALDI-TOF).
Leczenie
Leczenie nokardiozy wymaga długotrwałej antybiotykoterapii. Antybiotykiem pierwszego wyboru jest trimetoprim - sulfametoksazol. W cięższych przypadkach stosuje się skojarzone leczenie z użyciem imipenem, amikacyny lub linezolidu. Czas leczenia może wynosić od kilku miesięcy do roku, zależnie od postaci zakażenia i stanu pacjenta.
Znaczenie
Nocardia asteroides ma szczególne znaczenie kliniczne jako czynnik chorobotwórczy u osób z niedoborami odporności, w tym pacjentów po transplantacjach, z nowotworami lub zakażonych wirusem HIV.
