Onowodek

Onowodek
	; Aponogeton madagascariensis
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Klad	rośliny naczyniowe
Klad	rośliny nasienne
Klasa	okrytonasienne
Klad	jednoliścienne
Rząd	żabieńcowce
Rodzina	onowodkowate
Rodzaj	onowodek
	Nazwa systematyczna
	Aponogeton L. f.; Suppl. Pl.: 32 (1782)
	Multimedia w Wikimedia Commons

Onowodek, aponogeton (Aponogeton L. f.) – jedyny rodzaj w obrębie monotypowej rodziny onowodkowatych (Aponogetonaceae Planch.) z rzędu żabieńcowców (Alismatales). Do rodzaju należy ok. 50–56 gatunków. Są to hydrofity występujące głównie w południowej Afryce, poza tym w południowej i południowo-wschodniej Azji oraz w Australii. Rodzaj pochodzi z Australii, gdzie wyewoluuował i skąd rozprzestrzenił się do Afryki i Azji. Pąki kwiatowe i kwiatostany onowodka dwukłosowego są spożywane jako przysmak w Afryce Południowej i dlatego roślina jest tam powszechnie uprawiana. Szereg gatunków uprawianych jest także w akwariach i stawach jako rośliny ozdobne.

Morfologia

Pokrój: Hydrofity zakorzenione na dnie z liści pływającymi na powierzchni wody lub zanurzonymi, rzadko wzniesionymi nad powierzchnię. Rośliny z bogatym w skrobię kłączem.
Liście: Skrętoległe, wyrastają ze szczytu kłącza tworząc rozetę. Na ogół wyraźnie wykształcony jest ogonek liściowy. Blaszka liściowa różnego kształtu, ale zwykle o tępym lub zaokrąglonym wierzchołku i nasadzie. Żyłki podstawowe biegną równoległe (łukowato) od nasady do szczytu liścia i połączone są poprzecznymi żyłkami drugiego rzędu.
Kwiaty: Niewielkie, zebrane w kłosokształtne kwiatostany (pojedyncze lub zebrane po kilka). Okwiat bywa całkiem zredukowany, ale zwykle składa się z dwóch do 6 drobnych listków. Kwiaty są zwykle obupłciowe i promieniste. Sześć pręcików w dwóch okółkach otacza apokarpijne słupkowie. Słupki są trzy, górne i siedzące.
Owoce: Mieszek z wygiętym dzióbkiem. Nasiona bez okresu spoczynku – kiełkują natychmiast po uwolnieniu z owocu.

Systematyka

Pozycja rodziny w rzędzie żabieńcowców według systemu APG V z 2026 roku

żabieńcowce

kosatkowate Tofieldiaceae

obrazkowate Araceae

żabieńcowate Alismataceae

	łączniowate Butomaceae

	żabiściekowate Hydrocharitaceae

onowodkowate Aponogetonaceae

bagnicowate Scheuchzeriaceae

świbkowate Juncaginaceae

Maundiaceae

	posydoniowate Posidoniaceae

	rupiowate Ruppiaceae

bałwanicowate Cymodoceaceae

	zosterowate Zosteraceae

	rdestnicowate Potamogetonaceae

Wykaz gatunków

Aponogeton abyssinicus Hochst. ex A.Rich.
Aponogeton afroviolaceus Lye
Aponogeton angustifolius Aiton
Aponogeton appendiculatus H.Bruggen
Aponogeton azureus H.Bruggen
Aponogeton bernierianus (Decne.) Hook.f.
Aponogeton bogneri H.Bruggen
Aponogeton boivinianus Baill. ex Jum.
Aponogeton bruggenii S.R.Yadav & Govekar
Aponogeton bullosus H.Bruggen
Aponogeton capuronii H.Bruggen
Aponogeton cordatus Jum.
Aponogeton crispus Thunb. – onowodek kędzierzawy
Aponogeton cuneatus S.W.L.Jacobs
Aponogeton dassanayakei Manaw. & Yakand.
Aponogeton decaryi Jum. ex Humbert
Aponogeton desertorum Zeyh. ex Spreng.
Aponogeton dioecus Bosser
Aponogeton distachyos L.f. – onowodek dwukłosowy
Aponogeton eggersii Bogner & H.Bruggen
Aponogeton elongatus F.Muell. ex Benth.
Aponogeton euryspermus Hellq. & S.W.L.Jacobs
Aponogeton fotianus J.Raynal
Aponogeton fugax J.C.Manning & Goldblatt
Aponogeton gottlebei Kasselm. & Bogner
Aponogeton hexatepalus H.Bruggen
Aponogeton jacobsenii de Wit
Aponogeton junceus Lehm.
Aponogeton kannangarae M.A.Silva, Deshaprema & Manamperi
Aponogeton kimberleyensis Hellq. & S.W.L.Jacobs
Aponogeton lakhonensis A.Camus
Aponogeton lancesmithii Hellq. & S.W.L.Jacobs
Aponogeton longiplumulosus H.Bruggen
Aponogeton loriae Martelli
Aponogeton madagascariensis (Mirb.) H.Bruggen – onowodek okienkowaty, o. madagaskarski
Aponogeton masoalaensis Bogner
Aponogeton natalensis Oliv.
Aponogeton natans (L.) Engl. & K.Krause
Aponogeton nateshii S.R.Yadav
Aponogeton nudiflorus Peter
Aponogeton prolifer Hellq. & S.W.L.Jacobs
Aponogeton queenslandicus H.Bruggen
Aponogeton ranunculiflorus Jacot Guill. & Marais
Aponogeton rehmannii Oliv.
Aponogeton rigidifolius H.Bruggen
Aponogeton robinsonii A.Camus
Aponogeton satarensis Sundararagh., A.R.Kulk. & S.R.Yadav
Aponogeton schatzianus Bogner & H.Bruggen
Aponogeton stuhlmannii Engl.
Aponogeton subconjugatus Schumach. & Thonn.
Aponogeton tenuispicatus H.Bruggen
Aponogeton tofus S.W.L.Jacobs
Aponogeton troupinii J.Raynal
Aponogeton ulvaceus Baker – onowodek olbrzymi
Aponogeton undulatus Roxb. – onowodek pofałdowany
Aponogeton vallisnerioides Baker
Aponogeton vanbruggenii Hellq. & S.W.L.Jacobs
Aponogeton viridis Jum.
Aponogeton wolfgangianus S.R.Yadav
Aponogeton womersleyi H.Bruggen

Przypisy

1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2016-10-27] (ang.).
1 2 3 4 5 6 Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 599-600. ISBN 83-214-1305-6.
↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 85.
1 2 3 4 5 6 7 8 Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 126. ISBN 978-1-84246-634-6.
↑ Surrey W.L. Jacobs, Donald H. Les, Michael L. Moody, C. Barre Hellquist. Two new species of Aponogeton (Aponogetonaceae), and a key to species from Australia. „Telopea”. 11(2), s. 129-134, 2006. Royal Botanic Gardens and Domain Trust. ISSN 0312-9764. [dostęp 2010-06-22].
↑ Donald H. Lesac, Michael L. Moodya, Surrey W. L. Jacobs. Phylogeny and Systematics of Aponogeton (Aponogetonaceae): The Australian Species. „Systematic Botany”. 30(3), s. 503-519, 2005. DOI: 10.1600/0363644054782215. [dostęp 2010-06-22].
↑ James W. Byng (i inni). Large‐scale nuclear and plastid phylogenomic analyses inform an updated Angiosperm Phylogeny Group classification: APG V. „Journal of Systematics and Evolution”. 64 (5), s. 845–874, 2026-09-17. DOI: 10.1111/jse.70096.
↑ James W. Byng, Rogier van Vugt, Ehoarn Bidault, Mark W. Chase, Maarten J.M. Christenhusz: Angiosperm Phylogeny Poster APG V. APG V (2026), supplementary information. [dostęp 2026-10-06].
↑ Plants of the World Online (POWO) [online], The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026 [dostęp 2026-10-06] (ang.).
1 2 3 4 Jerzy Lewczuk: Domowe akwarium słodkowodne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990, s. 135. ISBN 83-09-01309-4.

[apweb-1] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2016-10-27] (ang.).

[slownik-2] 1 2 3 4 5 6 Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 599-600. ISBN 83-214-1305-6.

[ludmila-3] Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 85.

[maarten-4] 1 2 3 4 5 6 7 8 Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 126. ISBN 978-1-84246-634-6.

[jakobs-5] Surrey W.L. Jacobs, Donald H. Les, Michael L. Moody, C. Barre Hellquist. Two new species of Aponogeton (Aponogetonaceae), and a key to species from Australia. „Telopea”. 11(2), s. 129-134, 2006. Royal Botanic Gardens and Domain Trust. ISSN 0312-9764. [dostęp 2010-06-22].

[6] Donald H. Lesac, Michael L. Moodya, Surrey W. L. Jacobs. Phylogeny and Systematics of Aponogeton (Aponogetonaceae): The Australian Species. „Systematic Botany”. 30(3), s. 503-519, 2005. DOI: 10.1600/0363644054782215. [dostęp 2010-06-22].

[APGV-7] James W. Byng (i inni). Large‐scale nuclear and plastid phylogenomic analyses inform an updated Angiosperm Phylogeny Group classification: APG V. „Journal of Systematics and Evolution”. 64 (5), s. 845–874, 2026-09-17. DOI: 10.1111/jse.70096.

[APPV-8] James W. Byng, Rogier van Vugt, Ehoarn Bidault, Mark W. Chase, Maarten J.M. Christenhusz: Angiosperm Phylogeny Poster APG V. APG V (2026), supplementary information. [dostęp 2026-10-06].

[kew-9] Plants of the World Online (POWO) [online], The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026 [dostęp 2026-10-06] (ang.).

[lewczuk-10] 1 2 3 4 Jerzy Lewczuk: Domowe akwarium słodkowodne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990, s. 135. ISBN 83-09-01309-4.