Operacja Denver

Operacja Denver (często określana także jako operacja INFEKTION) – kampania dezinformacyjna prowadzona w latach 80. XX wieku, w okresie zimnej wojny, przez KGB przy współudziale służb bloku wschodniego, w tym Stasi. Jej celem było rozpowszechnienie fałszywej tezy, że wirus HIV, wywołujący AIDS, został sztucznie wytworzony w ramach amerykańskiego programu broni biologicznej. W przekazie kampanii jako rzekome miejsce wytworzenia wirusa wskazywano zwłaszcza wojskowe laboratorium w Fort Detrick(inne języki) w stanie Maryland.

Do kampanii przylgnęło określenie „INFEKTION”, które jako jej kryptonim podawał były funkcjonariusz Stasi Günter Bohnsack(inne języki). Badacze Douglas Selvage i Christopher Nehring(inne języki), korzystając z dokumentów Stasi i bułgarskich służb bezpieczeństwa, wskazali jednak, że kryptonim używany w dokumentach wschodnioniemieckich brzmiał „Denver”.

Punktem wyjścia kampanii był artykuł opublikowany w 1983 roku w indyjskim dzienniku „Patriot”, a jej ważnym narzędziem stała się broszura biologów Jakoba i Lilli Segalów, w której spekulacje o laboratoryjnym pochodzeniu HIV przedstawiono jako naukowe uzasadnienie tej tezy. W 1987 roku prasa radziecka niemal całkowicie wycofała się z tej narracji, jednak teza o sztucznym pochodzeniu HIV przetrwała i łączyła się z późniejszymi teoriami spiskowymi dotyczącymi AIDS. W samym 1987 roku historię powtórzono w ponad 80 krajach i w 30 językach. Według Selvage’a KGB i agencja Nowosti szerzyły ją jeszcze do 1989 roku, a Stasi także później. Stany Zjednoczone odpowiadały sprostowaniami i naciskiem dyplomatycznym, a w 1992 roku szef rosyjskiego wywiadu zagranicznego Jewgienij Primakow przyznał, że artykuły spreparowało KGB. Zakres udziału Stasi pozostaje przedmiotem sporu historyków.

Geneza

Pierwszy etap kampanii wiąże się z artykułem opublikowanym w indyjskim dzienniku „Patriot” 16 albo 17 lipca 1983 roku – data jest sporna, a sam tekst zniknął z archiwów publicznych, o ile w ogóle do nich trafił. Ukazał się pod tytułem AIDS May Invade India: Mystery Disease Caused by U.S. Experiments i miał postać listu anonimowego autora, przedstawionego jako „znany amerykański naukowiec i antropolog” z Nowego Jorku. Tekst sugerował, że AIDS mógł powstać w wyniku prac Pentagonu nad nową bronią biologiczną, prowadzonych we współpracy z rządową agencją Centers for Disease Control (CDC, amerykańskim urzędem do spraw kontroli chorób). Według artykułu Pentagon miał wkrótce przenieść swoje eksperymenty do sąsiedniego Pakistanu, skąd zagrażałyby Indiom. Według listu naukowcy CDC mieli na zlecenie Pentagonu zbierać w Zairze i Nigerii, a następnie w Ameryce Łacińskiej wirusy nieobecne w Europie i Azji, badane potem w Fort Detrick. Według raportu amerykańskiego Departamentu Stanu z 1987 roku gazeta „Patriot” od dawna służyła jako kanał radzieckiej dezinformacji.

Douglas Selvage zwraca uwagę, że KGB bywa uznawane za twórcę tezy o amerykańskim pochodzeniu wirusa. Twierdzenia z „Patriotu” z 1983 roku i z prasy radzieckiej z 1985 roku niewiele jednak – jak zauważa – wykraczały poza teorie spiskowe krążące już wcześniej w amerykańskim środowisku gejowskim, które odpowiedzialnością za epidemię obarczało władze federalne. Według niego publikacja w „Patriocie” była w 1983 roku prawdopodobnie pojedynczą akcją dezinformacyjną Moskwy, obliczoną na podsycenie napięć między Indiami a Stanami Zjednoczonymi i Pakistanem. W 1985 roku KGB postanowiło wykorzystać ten artykuł ponownie, w nowej, szerszej kampanii.

We wrześniu 1985 roku KGB przesłało bułgarskim służbom bezpieczeństwa instrukcję w sprawie „środków aktywnych” (tajnych operacji wpływu prowadzonych przez służby specjalne) związanych z AIDS. Dokument opisywał cel kampanii jako stworzenie za granicą przekonania, że choroba była skutkiem tajnych eksperymentów amerykańskich służb i Pentagonu nad bronią biologiczną. Selvage uznaje za prawdopodobny publiczny początek tej szerszej kampanii KGB artykuł Walentina Zapiewałowa, który 30 października 1985 roku opublikowała radziecka „Litieraturnaja gazieta”, gazeta wykorzystywana przez KGB do dezinformacji. Tekst rozwijał tezę o rzekomym stworzeniu HIV w amerykańskich laboratoriach, łączył ją z Fort Detrick i doświadczeniami na grupach marginalizowanych oraz obszernie cytował artykuł z „Patriotu”.

Przebieg kampanii

Kampania wykorzystywała mechanizm typowy dla radzieckich „środków aktywnych”. Fałszywa lub zmanipulowana informacja pojawiała się najpierw poza Związkiem Radzieckim. Następnie media radzieckie cytowały ją jako rzekomo niezależne doniesienie zagraniczne. Według amerykańskiego raportu z 1987 roku historię o sztucznym pochodzeniu AIDS powielano w wielu krajach, a jej warianty pojawiały się w prasie, radiu i serwisach agencji informacyjnych. Fałszywe doniesienia rozchodziły się dzięki przedrukom w prasie krajów trzecich, która korzystała z materiałów dwóch radzieckich agencji, TASS i Agencji Prasowej „Nowosti” (APN), mających biura w odpowiednio 66 i 47 krajach rozwijających się. Do połowy 1987 roku różne warianty historii ukazały się m.in. w Kenii, Senegalu, Argentynie, Nigerii, Sudanie, Boliwii, Indiach i Pakistanie. Fragmenty przedrukowała też niekomunistyczna prasa w Indonezji i na Filipinach. Według Selvage’a najważniejszym międzynarodowym przełomem w rozpowszechnianiu tezy Segalów było opublikowanie 26 października 1986 roku przez londyński tabloid „Sunday Express” artykułu AIDS ‘Made in Lab’ Shock. Jego autor rozmawiał wcześniej z Jakobem i Lilli Segalami, autorami broszury AIDS: Its Nature and Origin. KGB uznało tę publikację za szczęśliwy zbieg okoliczności sprzyjający kampanii, choć bułgarskim partnerom zaprzeczyło, by miało udział w jej powstaniu. Sam artykuł przedrukowywano i cytowano na całym świecie. W samym 1987 roku historię przedrukowano lub powtórzono w ponad 80 krajach i w 30 językach.

Selvage zwraca uwagę, że równolegle z obiegiem radzieckim rozwijała się amerykańska wersja tezy, głoszona przez środowisko Lyndona LaRouche’a. Obie wersje rozwijały się we wzajemnym oddziaływaniu: Moskwa powoływała się na twierdzenia ludzi LaRouche’a jako na „dowody” różnych elementów tezy o Fort Detrick, a środowisko LaRouche’a przejęło z przekazu radzieckiego wskazanie tego ośrodka i nadało mu antyradziecki sens. Publiczny spór obu stron o pochodzenie HIV dodatkowo spopularyzował samą tezę.

Najwcześniejszy dokument Stasi dotyczący kampanii, do jakiego dotarli Geißler i Sprinkle, pochodzi z 1986 roku. Selvage przytacza jednak odręczne notatki z akt Stasi z listopada 1985 roku. Wynika z nich, że oficer łącznikowy KGB poprosił wtedy Stasi o przekazanie wszystkich znanych reakcji prasy zachodniej na artykuł Zapiewałowa, a Stasi spełniła tę prośbę. Za środki aktywne odpowiadała w Stasi HVA/X, komórka Hauptverwaltung Aufklärung, czyli wywiadu zagranicznego NRD. Zachowany plan wspólnych działań HVA/X i bułgarskich służb bezpieczeństwa wymieniał operację „Denver” oraz dostarczenie materiałów mających „dowodzić”, że AIDS powstał w Stanach Zjednoczonych, a nie w Afryce. KGB w kolejnym dokumencie podkreślało, że kampanię prowadzono od 1985 roku we współpracy z partnerami z NRD i częściowo z Czechosłowacji. Ten sam dokument wskazywał, że kampanię wykorzystywano do podsycania nastrojów wymierzonych w bazy wojskowe w państwach, gdzie stacjonowały wojska amerykańskie. Służyły temu hasła przedstawiające żołnierzy USA jako najgroźniejszych nosicieli wirusa, a podważanie „afrykańskiej wersji” pochodzenia AIDS miało wzmagać nastroje antyamerykańskie w Afryce. Zdaniem Selvage’a wywiady bułgarski i czechosłowacki uczestniczyły w kampanii głównie przez kolportaż ulotek wokół amerykańskich baz wojskowych oraz inspirowanie w prasie państw NATO publikacji o rzekomo wysokim odsetku zakażeń wśród amerykańskich żołnierzy. Plan HVA/X określał cele operacji jako ukazanie zagrożeń wynikających z badań nad bronią biologiczną, jej produkcji i użycia, wzmocnienie nastrojów antyamerykańskich na świecie oraz wywołanie kontrowersji politycznych w samych Stanach Zjednoczonych.

Współpracę z bułgarskimi służbami kontynuowano. Od 16 do 19 września 1986 roku zastępca szefa HVA/X rozmawiał w Sofii z przedstawicielami bułgarskich służb, a wśród tematów była „akcja DENVER”, której Bułgarzy nadali własny kryptonim „PANDEM” i którą kierowali przeciw Stanom Zjednoczonym i NATO. Oficerowie HVA/X wracali do tezy o amerykańskim pochodzeniu AIDS w rozmowach z bułgarskimi partnerami także w 1988 i 1989 roku, a na ostatnim z tych spotkań próbowali nakłonić ich, by przejęli jej rozpowszechnianie. Nie wiadomo, czy podjęto dalsze działania, bo ich ewentualne ślady zatarł upadek rządów NRD i Bułgarii.

Broszura Segalów

Ważnym narzędziem kampanii była broszura AIDS: Its Nature and Origin, przygotowana przez małżeństwo biologów Jakoba Segala(inne języki) i Lilli Segal oraz Ronalda Dehmlowa, który swój wkład w tekst określał jako minimalny. Autorzy twierdzili, że HIV mógł zostać sztucznie utworzony z fragmentów dwóch retrowirusów, czyli wirusów przepisujących swój materiał genetyczny na DNA, a następnie wydostać się z amerykańskiego laboratorium. Jako poszlakę wskazywali zbieżność pojawienia się AIDS z uruchomieniem w Fort Detrick w 1977 roku laboratorium najwyższej klasy bezpieczeństwa biologicznego. Broszurę wykorzystywała następnie propaganda radziecka jako rzekome naukowe potwierdzenie tezy o amerykańskiej odpowiedzialności.

Broszura Segalów opierała się jednak na przypuszczeniach i spekulacjach, a nie na dowodach naukowych. Wirusolodzy z Berlina Zachodniego, Francji i ZSRR odrzucali te wnioski. Uznawali, że wirusa nie wytworzono sztucznie, a hipotezę Segala nazywali niepoważną lub pseudonaukową. Raport Departamentu Stanu dowodził ponadto, że wirusy HTLV-I i visna sklonowano i zsekwencjonowano dopiero w latach 1983–1985. Stało się to kilka lat po tym, jak według Segala miano z nich wytworzyć HIV. Sceptyczny był również Wiktor Żdanow(inne języki), dyrektor moskiewskiego Instytutu Wirusologii imienia Iwanowskiego, który mówił już w 1985 roku, że AIDS pochodzi, jak się wydaje, od małp z Afryki Środkowej. Według listu Segala z 26 sierpnia 1986 roku Żdanow przyznał w kwietniu na konferencji Światowej Organizacji Zdrowia, że ślady HIV wykryto we krwi oddanej w ZSRR jeszcze w 1974 roku, a więc w początkach inżynierii genetycznej. Segal zaczął forsować tezę o Fort Detrick dopiero wtedy, gdy wśród naukowców panowała już zgoda co do pochodzenia choroby od afrykańskich małp, podzielana nawet przez czołowych uczonych radzieckich. Inną wersję okoliczności przedstawia współczesny wydarzeniom raport Departamentu Stanu, który wiąże podobną wypowiedź Żdanowa z II Międzynarodową Konferencją AIDS w Paryżu (23–25 czerwca 1986). Według raportu dane instytutu Żdanowa miały wskazywać na obecność AIDS w ZSRR przed 1974 rokiem. Późniejsze badania potwierdziły odzwierzęce pochodzenie wirusa. Wszystkie odmiany HIV-1 i HIV-2 wywodzą się z małpich wirusów niedoboru odporności(inne języki) (SIV). HIV-1 obejmuje cztery linie genetyczne, grupy M, N, O i P, a każda z nich powstała wskutek osobnego przeniesienia wirusa z afrykańskich małp człekokształtnych na człowieka. Grupy M i N wywodzą się od szympansów z południowego Kamerunu, a grupa O i prawdopodobnie także grupa P od goryli zachodnich nizinnych. Pandemię AIDS wywołała grupa M, która zakaziła ponad 40 milionów ludzi na całym świecie, a grupa O spowodowała znacznie mniejszą epidemię, ograniczoną głównie do zachodniej części Afryki Środkowej. Analizy oparte na zegarze molekularnym, czyli metodzie datowania na podstawie tempa mutacji, wskazują, że ostatni wspólny przodek znanych linii grupy M żył około 1908 roku, a według innych analiz około 1920 roku. W podobnym okresie żył wspólny przodek grupy O. Stasi i KGB interesowały się pracą Segalów oraz rozpowszechnianiem broszury. Nie ma jednak potwierdzenia, że służby te były autorami jej tekstu.

Spór o rolę Stasi

Po zjednoczeniu Niemiec upowszechnił się obraz, w którym Stasi miała najpierw współkształtować kampanię, a potem mistrzowsko ją przeprowadzić. Biolog Erhard Geißler(inne języki) i badacz polityki publicznej Robert Hunt Sprinkle sprawdzili te twierdzenia w obszernym studium źródłowym z 2013 roku, opartym na dokumentach Stasi (MfS), bułgarskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Departamentu Stanu, a także na spuściznach Jakoba i Lilli Segalów. Na pytanie, czy mit był sukcesem Stasi, odpowiedzieli przecząco.

Według Geißlera i Sprinkle’a teza o pochodzeniu HIV z Fort Detrick ukazała się drukiem po raz pierwszy w Indiach w 1983 roku i była opisywana w publikacjach na całym świecie jeszcze przed rokiem 1986. Właśnie z tego roku pochodzi najwcześniejszy znany dokument Stasi, który w ogóle wspomina o tej tezie. Wielu jej propagatorów autorzy uznają za z pozoru niezależnych zwolenników teorii spiskowych. Najbardziej pomysłowym z nich był ich zdaniem Jakob Segal, który nałożył na tezę cienką, lecz trwałą warstwę wiarygodności. Autorzy nie potrafili wykluczyć bezpośredniego wpływu KGB na Segala, ale nie znaleźli na to dowodów. Stasi natomiast – twierdzą – jego działań nie kierowała i miała kłopot z ich śledzeniem.

Osobno autorzy odnoszą się do relacji Bohnsacka, z której pochodzi często powtarzany przekaz, że funkcjonariusze Stasi rozdawali broszurę Segalów na ósmej konferencji państw niezaangażowanych w Harare, obradującej od 26 sierpnia do 6 września 1986 roku. Autorzy nie znaleźli żadnego żyjącego uczestnika konferencji z NRD, który pamiętałby jakąkolwiek ulotkę lub broszurę. Nie trafili też na żaden dokument Stasi wspominający o planach wytworzenia albo rozprowadzania takiej broszury.

Według autorów Stasi była skłonna do mylnego odczytywania faktów i wyolbrzymiania własnych zasług. Przypisywała sobie sukcesy, jakich nie osiągnęła. Odmienny obraz jej roli autorzy tłumaczą poleganiem na domniemaniach, przechwałkach i wymysłach. Powstałą w ten sposób dezinformację na temat dezinformacji nazwali „dezinformacją do kwadratu”, co dało tytuł ich pracy.

Konkluzję tę zakwestionował Douglas Selvage w studium z 2019 roku, opartym na aktach służb bułgarskich i czechosłowackich, które – inaczej niż większość akt HVA – przetrwały. W jego ujęciu Geißler i Sprinkle popełnili błąd logiczny: z braku dokumentów w archiwum Stasi wywnioskowali, że HVA nie brała istotnego udziału w kampanii, choć zniszczono około 90% materiałów tej służby, co mogło wiarygodnie tłumaczyć tę lukę.

Kluczowym dowodem są dla Selvage’a zapisy rozmów dwustronnych w Sofii. Zastępca szefa HVA/X Wolfgang Mutz mówił bułgarskim partnerom, że wywiad NRD podjął kroki, by pozyskać dla kampanii naukowców z NRD. Jeden z nich – chodziło o Segala – miał przygotować opracowanie dowodzące, że AIDS był produktem ubocznym prac nad bronią biologiczną. Selvage zaznacza jednak, że twierdzenie o „pozyskaniu” Segala pojawia się tylko w jednej wypowiedzi Mutza. Naukowo-techniczny pion HVA udzielił Segalowi prawdopodobnie co najmniej jednej rady, ale nie dowodzi to trwałego sterowania badaczem. Za wiarygodne uważa natomiast to, co Mutz mówił o udziale HVA w druku i kolportażu broszury z Harare. W tej sprawie – argumentuje Selvage – nie miał powodu wprowadzać bułgarskich sojuszników w błąd, bo rozmowy z nimi służyły uzyskaniu wsparcia technicznego.

Selvage konkluduje, że dowody zachowane w Sofii przeważają nad brakiem dowodów w archiwach Stasi, na który powołują się Geißler i Sprinkle. W kilku punktach jego ustalenia pozostają jednak zbieżne z ich wnioskami. Stasi nie inspirowała badań Segala albo jej wpływ był co najwyżej niewielki. Od naukowo-technicznego pionu HVA otrzymał jedną radę, którą równie dobrze mógł zignorować, a samo opracowanie przygotował w zasadzie samodzielnie, z pomocą żony. W latach 1985–1986 HVA odegrała według Selvage’a rolę wyłącznie pomocniczą wobec KGB: „zabezpieczała” Segalów, czyli obejmowała ich ochroną i nadzorem operacyjnym, oraz śledziła ich badania, zbierała informacje o reakcjach Zachodu oraz współorganizowała druk i kolportaż broszury w Harare. Szerszego zaangażowania Stasi dopatruje się dopiero w latach 1987–1989. We wcześniejszej monografii, napisanej wspólnie z Christopherem Nehringiem, Selvage opisał, że w drugiej połowie 1987 roku KGB musiało zakończyć kampanię albo ograniczyć ją do działań przeciw amerykańskim bazom wojskowym, bo Gorbaczow zabiegał o porozumienia rozbrojeniowe ze Stanami Zjednoczonymi. HVA/X mimo protestów, które Departament Stanu zgłaszał wobec MSZ NRD, i wbrew radzie KGB prowadziła jednak dalej działania w ramach operacji „Denver”.

Geißler i Sprinkle w odpowiedzi na tę monografię podtrzymali swoje wnioski. Ich zdaniem Segal przekształcał i rozpowszechniał mit bez kierownictwa KGB, Stasi ani władz NRD, a zainteresowanie jego propagowaniem wykazało tylko trzech oficerów jednej komórki Stasi, których działania określili jako spóźnione, ograniczone, nieudolne i bez znaczenia. Samodzielność Segala uzasadniali m.in. jego notatką dla funkcjonariusza SED z 3 października 1985 roku, napisaną 27 dni przed pierwszym artykułem na ten temat w piśmie „Litieraturnaja gazieta”. Segal pisał w niej o „silnych przesłankach”, że AIDS powstał w Fort Detrick w wyniku manipulacji genetycznych. Podkreślali też, że władze NRD nie przyjęły jego tezy. Kurt Hager zakazał jej rozpowszechniania w NRD, a w styczniu 1988 roku rząd NRD formalnie odciął się od twierdzeń Segala.

Geißler i Sprinkle relacjonują również spór sądowy wokół monografii Selvage’a i Nehringa, wydanej przez urząd do spraw akt Stasi (BStU). Książka przedstawiała film dokumentalny AIDS – die Afrikalegende, wyemitowany przez WDR w 1989 roku, jako współfinansowany przez Stasi. Producent filmu Malte Rauch(inne języki) pozwał o zaprzestanie tego twierdzenia. Sąd krajowy we Frankfurcie nad Menem oddalił pozew w grudniu 2016 roku, ale 16 listopada 2017 roku sąd drugiej instancji przyznał Rauchowi rację, uznając, że pozwany nie udowodnił współfinansowania filmu przez Stasi. W uzasadnieniu sąd wielokrotnie powoływał się na ustalenia Geißlera i Sprinkle’a.

Reakcje i wygaszenie

Stany Zjednoczone prowadziły kampanię dyplomatyczną i informacyjną przeciw oskarżeniom, publikując sprostowania i raporty o radzieckich operacjach wpływu. Działania te koordynowała międzyagencyjna Active Measures Working Group(inne języki) (grupa robocza do spraw środków aktywnych), powołana za prezydentury Ronalda Reagana do demaskowania radzieckiej dezinformacji i szczególnie aktywna w odpowiedzi na kampanię o AIDS. Wobec amerykańskich protestów i potępienia tej historii przez międzynarodowe środowisko naukowe Michaił Gorbaczow i jego doradcy obawiali się, że ujawnienie radzieckiej dezinformacji może zaszkodzić nowemu wizerunkowi ZSRR na Zachodzie. Według archiwum Mitrochina, czyli notatek archiwisty KGB Wasilija Mitrochina wywiezionych na Zachód, w sierpniu 1987 roku przekazano w Moskwie amerykańskim urzędnikom, że historia o AIDS została oficjalnie odrzucona, a jej obecność w prasie radzieckiej niemal zanikła. Za granicą teza krążyła jednak nadal. Opublikowany w październiku 1987 roku raport Departamentu Stanu zestawił kolejne powtórzenia tezy na świecie: jedno w 1983 roku, 13 w 1985 i 49 w 1986, a łącznie 92 w ciągu pierwszych siedmiu miesięcy 1987 roku.

Amerykańskie protesty zaczęły się już w listopadzie 1985 roku, gdy ambasador USA w Moskwie Arthur Hartman zaprotestował listownie przeciw artykułowi Zapiewałowa. Po opublikowaniu 31 października 1986 roku karykatury w „Prawdzie” ambasador wystąpił publicznie. Na posiedzeniu wspólnej komisji zdrowia USA–ZSRR w Waszyngtonie, 14–16 kwietnia 1987 roku, asystent sekretarza w Departamencie Zdrowia i Opieki Społecznej Robert Windom oraz naczelny lekarz kraju C. Everett Koop wyrazili wobec radzieckiej delegacji stanowczy sprzeciw wobec kampanii.

23 października 1987 roku amerykański sekretarz stanu George Shultz przedstawił w Moskwie Michaiłowi Gorbaczowowi listę zarzutów, której ostatnim punktem była dezinformacja o AIDS. Tydzień później, 30 października, rządowe „Izwiestija” opublikowały artykuł, w którym dwaj znani radzieccy uczeni odcięli się od tezy o sztucznym pochodzeniu wirusa. 2 listopada Departament Stanu przyjął to z zadowoleniem. Kampania jednak się nie zakończyła. Według Douglasa Selvage’a mimo nacisków amerykańskich i skłonności Gorbaczowa do jej ograniczenia KGB i oficjalna radziecka Agencja Prasowa „Nowosti” rozpowszechniały twierdzenie, że HIV jest amerykańską bronią biologiczną, aż do 1989 roku. Stasi, która od jesieni 1986 roku do listopada 1989 roku odgrywała w kampanii centralną rolę, prowadziła ją dalej także po ograniczeniu działań KGB w 1989 roku. Sprzyjało temu to, że wciąż mogła wiarygodnie zaprzeczać swojemu udziałowi.

17 marca 1992 roku Jewgienij Primakow, ówczesny szef rosyjskiej Służby Wywiadu Zagranicznego, przyznał, że artykuły o rzekomym spisku amerykańskich naukowców przeciw ludzkości zostały spreparowane w KGB. Wypowiedź zrelacjonowały „Izwiestija” z 19 marca 1992. W sierpniu tego samego roku „Moskowskaja Prawda” zacytowała byłego generała KGB Olega Kaługina, według którego kampanię wymyślono w Służbie A, komórce dezinformacyjnej I Zarządu Głównego KGB.

Chronologia

Następstwa

Narracje spiskowe o pochodzeniu HIV i AIDS krążyły w Stanach Zjednoczonych jeszcze w drugiej dekadzie XXI wieku, przede wszystkim w społeczności afroamerykańskiej. Socjolog Jacob Heller proponuje traktować je jako miarę zaufania między tą społecznością a pracownikami ochrony zdrowia, a nie jako dowód niewiedzy albo dziedzictwo dawnego ucisku rasowego. Nie odrzuca przy tym znaczenia historycznych nadużyć wobec Afroamerykanów dla ich nieufności wobec instytucji medycznych. Zauważa jednak, że sama historia nie tłumaczy, dlaczego większość z nich ufa własnym lekarzom. W 1992 roku 15% losowo wybranych Amerykanów uznawało za pewne lub prawdopodobne, że „wirus AIDS został celowo stworzony w laboratorium rządowym”. Od września 2002 do marca 2003 roku RAND Corporation i Oregon State University przeprowadziły telefoniczne badanie ankietowe wśród 500 Afroamerykanów w wieku od 15 do 44 lat. Numery losowano z obszarów, w których czarnoskóre gospodarstwa domowe stanowiły co najmniej 27%, więc próba nie była reprezentatywna dla całego kraju. Wyniki opublikowano w 2005 roku. Ze stwierdzeniem, że HIV jest wirusem stworzonym przez człowieka, zgadzało się 48% respondentów. Tezę o powstaniu AIDS w laboratorium rządowym podzielało 27%, a twierdzenie o stworzeniu i rozpowszechnieniu wirusa przez CIA – 12%. Badania łączyły przekonania spiskowe dotyczące HIV z zachowaniami zdrowotnymi afroamerykańskich mężczyzn: z rzadszym używaniem prezerwatyw oraz, u zakażonych, z gorszym przestrzeganiem zaleceń leczenia antyretrowirusowego, choć w analizie wieloczynnikowej związek ten utrzymał się tylko dla przekonań dotyczących samego leczenia.

Douglas Selvage wskazuje, że w Republice Południowej Afryki prezydent Thabo Mbeki (1999–2008) i jego minister zdrowia przyjęli teorie spiskowe o HIV, w tym tezę o Fort Detrick, oraz odrzucili główny nurt medycyny na rzecz nieudowodnionych terapii. Według przywoływanych przez niego szacunków wynikłe stąd opóźnienie wprowadzenia skutecznego leczenia antyretrowirusowego przyczyniło się w tym kraju do nawet 300 tysięcy dodatkowych zgonów.

Zobacz też

Zobacz multimedia związane z tematem: Operacja Denver

Przypisy