Do 1988 r. PGR-y pochłaniały ponad 50% środków przeznaczanych na inwestycje w rolnictwie. Średnie zatrudnienie w PGR wynosiło 12,1 osób na 100 hektarów. Według Adama Tańskiego, prezesa Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa w latach 1992–2002, z rachunku ekonomicznego wynikało, że powinny to być 3–4 osoby.
Historia zarządzania PGR-ami
W początkowym okresie istnienia gospodarstwa działały w Zespołach (ZPGR). Przez lata 50. następowały liczne przekształcenia struktury organizacyjnej na szczeblu pośrednim i centralnym. W latach 1951–1956 funkcjonowało Ministerstwo Państwowych Gospodarstw Rolnych. Po wielu przeformowaniach struktury organizacyjnej ostatecznie zlikwidowano zespoły, a z reguły każde gospodarstwo uzyskało samodzielność: działanie na własny rozrachunek, osobowość prawna, pełna możliwość kierowania i decydowania, odrębność finansowa.
Taki stan jednak również nie trwał długo. Samodzielne gospodarstwa były słabe, miały problemy z zaopatrzeniem. Dlatego też już w latach 60. rozpoczął się proces łączenia gospodarstw. Zazwyczaj silniejsze gospodarstwa przejmowały zarząd nad gospodarstwami słabszymi. W ten sposób powstały Państwowe Wieloobiektowe Gospodarstwa Rolne (PWGR), którym podlegały inne, mniejsze gospodarstwa. Np. PWGR Pamięcin podlegało gospodarstwo w Laskach Lubuskich. Rozpoczęto również tworzenie kombinatów. Pierwszym kombinatem był Kombinat Państwowych Gospodarstw Rolnych w Manieczkach, powstały w lipcu 1960 roku.
W 1950 r. PGR gospodarowały na ok. 2,2 mln ha, a w 1969 r. zajmowały prawie 2,7 mln ha. W 1969 r. istniało 6110 państwowych gospodarstw rolnych, zgrupowanych w 3775 przedsiębiorstwach (gospodarstwa samodzielne, gospodarstwa wieloobiektowe, kombinaty). Przeciętna wielkość gospodarstwa w tym czasie wynosiła 459 ha użytków rolnych. Do głównych zadań PGR należały:
produkcja towarowa, zwłaszcza zboża, mięsa i mleka,
produkcja wysoko kwalifikowanego materiału nasiennego i zwierząt zarodowych,
rozwój przemysłu rolnego – suszarnictwo pasz, przetwórstwo ziemniaków i innych płodów rolnych,
Na początku lat 70. rozpoczęto już na dobre proces łączenia PGR-ów w kombinaty – przedsiębiorstwa wielozakładowe – na obszarze całego kraju. Celem koncentracji miały być kompleksowa mechanizacja robót, intensywniejszy rozwój hodowli, szybszy wzrost dostaw mleka, większa specjalizacja produkcji, właściwa polityka kadrowa. Łączenie gospodarstw miało też pozwolić na szybszą poprawę warunków socjalno-bytowych załóg i na planowy i dynamiczny rozwój budownictwa mieszkaniowego. W 1976 ustanowiono formę organizacyjno-prawną państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej (PPGR).
W 1978 roku próbowano ratować PGR-y, tworząc przy współpracy ze Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich na terenie Polski dwa wzorowe gospodarstwa (jednym z nich był Kombinat PGR Manieczki), które miały pokazać, jak powinno się zarządzać oraz gospodarować, by uzyskiwać doskonałe wyniki, przez co inne PGR-y mogłyby się uczyć. Nie odniosło to jednak znaczącego skutku.
Koncentracja nie przyniosła zamierzonych efektów, nie zadziałał efekt skali, a kombinaty nie były efektywne, jak wcześniej zakładano. Dlatego też w latach 80. nastąpiły kolejne reorganizacje i powrót do mniejszych gospodarstw – państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, które również były przedsiębiorstwami wielozakładowymi, ale założono, że nie będą mogły składać się z więcej niż pięciu zakładów i nie mogły przekraczać powierzchni 4000 ha. Pod koniec lat 80. istniało około 1000 wielozakładowych PPGR-ów, mimo to najwięcej o powierzchni 5–10 tys. ha.
Przeciętny pracownik PGR-u, oprócz pensji otrzymywał (na przykładzie Zakładu Rolnego Grabinek z siedzibą w Bolegorzynie):
dodatkowe roczne wynagrodzenie (tzw. trzynastka);
różne dodatki oraz premie za wzrost produkcji i nadgodziny;
deputaty: 1 litr mleka dziennie na osobę;
mieszkanie socjalne;
działkę 25 arów (dla chętnych);
25 kwintali (2,5 tony) ziemniaków rocznie;
węgiel przed sezonem grzewczym;
dla dzieci: dofinansowanie kolonii, dożywianie, choinka;
drugie śniadanie w szkole ze stołówki zakładowej: mleko lub herbata, kanapki, drożdżówki;
obiad w stołówce zakładowej dla dzieci.
Większość gospodarstw spełniała wiele funkcji społecznych, które nie mogły przynosić zysków w formie pieniężnej. Do takich działań zalicza się prowadzenie świetlic, klubów, przedszkoli lub nawet szkół i straży pożarnych, dożywianie i dowożenie dzieci, zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych, utwardzanie i utrzymywanie lokalnych dróg czy prowadzenie działań melioracyjnych.
Podstawy finansowania zawarte zostały w zarządzeniu Ministra Finansów z 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego państwowych gospodarstw rolnych na rok 1951. Zarządzenie pozostawało w ścisłym związku z uchwałą Rady Ministrów z 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego przedsiębiorstw państwowych, objętych budżetem centralnym.
Zasady finasowania
Zasady finansowania państwowych gospodarstw rolnych stanowiły jeden z kluczowych elementów centralnie planowanego systemu gospodarczego w Polsce Ludowej. Regulacje te określały organizację finansową oraz sposób funkcjonowania systemu finansowego państwowych gospodarstw rolnych podległych Ministerstwu Rolnictwa i Reform Rolnych. PGR traktowane były jako jednostki gospodarki uspołecznionej i podporządkowane ogólnym zasadom planowania państwowego.
Państwowe gospodarstwa rolne prowadziły działalność w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, przemysłowo-rolnej oraz usługowej, zgodnie z postanowieniami statutowymi oraz zadaniami wynikającymi z planów gospodarczych. Oprócz podstawowej działalności produkcyjnej realizowały również akcje zlecone przez władze zwierzchnie, takie jak zwiększanie dostaw obowiązkowych, zagospodarowywanie nowych gruntów czy udział w kampaniach gospodarczych o znaczeniu państwowym.
System finansowania PGR opierał się na zasadach centralnego planowania i kontroli finansowej. Podstawą działalności finansowej był plan finansowo-gospodarczy, sporządzany w oparciu o państwowe plany produkcyjne. Plan ten określał wielkość produkcji, koszty, przychody oraz zapotrzebowanie na środki finansowe. PGR nie funkcjonowały w warunkach rynkowej samodzielności finansowej, lecz były ściśle powiązane z budżetem państwa.
Układ organizacyjny państwowych gospodarstw rolnych z 1950 r. miał wyraźnie hierarchiczny i silnie scentralizowany charakter, co było zgodne z modelem zarządzania gospodarką w Polsce wczesnego okresu powojennego.
Na szczycie struktury znajdował się Centralny Zarząd Państwowych Gospodarstw Rolnych, który pełnił funkcję nadrzędnego ośrodka decyzyjnego. To na tym szczeblu koncentrowano planowanie, nadzór, wytyczanie kierunków produkcji oraz kontrolę realizacji zadań wynikających z planów państwowych. Centralizacja decyzji ograniczała samodzielność niższych szczebli i podporządkowywała działalność PGR ogólnym celom polityki rolnej państwa.
Podległe Centralnemu Zarządowi Okręgowe Zarządy Państwowych Gospodarstw Rolnych oraz Rejonowe Zarządy Hodowli Roślin pełniły funkcję pośrednią, przekazując dyrektywy w dół struktury i sprawując bieżący nadzór administracyjno-produkcyjny. Ich rola polegała głównie na koordynacji, kontroli i egzekwowaniu realizacji planów, a nie na samodzielnym kształtowaniu polityki gospodarczej.
Najniższy szczebel stanowiły państwowe gospodarstwa rolne i gospodarstwa hodowli roślin, zarówno jedno-, jak i wielozakładowe, a także inne przedsiębiorstwa rolnicze. Jednostki te miały charakter wykonawczy i realizowały zadania narzucone odgórnie, z niewielkim marginesem decyzyjności w zakresie organizacji pracy czy kierunków produkcji.
Całość tej struktury odzwierciedlała biurokratyczno-administracyjny model zarządzania, typowy dla gospodarki planowej, w którym dominowała zasada podporządkowania, jednolitości kierownictwa i centralnej kontroli. Taki system sprzyjał realizacji celów planowych, lecz jednocześnie ograniczał elastyczność, inicjatywę lokalną i zdolność szybkiego reagowania na specyficzne warunki gospodarstw.
Zasady finansowania Centralnego Zarządu Państwowych Gospodarstw Rolnych
Centralny Zarząd Państwowych Gospodarstw Rolnych funkcjonował jako centralna jednostka administracyjna podporządkowana bezpośrednio Ministrowi Rolnictwa i Reform Rolnych, co determinowało jego pozycję ustrojową oraz zasady finansowania. Jako organ nieprowadzący bezpośredniej działalności produkcyjnej, Centralny Zarząd PGR realizował wyłącznie zadania o charakterze kierowniczym, koordynacyjnym, kontrolnym i nadzorczym wobec podległych mu przedsiębiorstw, w szczególności okręgowych zarządów PGR oraz rejonowych zarządów hodowli roślin.
Finansowanie działalności Centralnego Zarządu PGR odbywało się w ramach budżetu państwa, zgodnie z zasadami określonymi w obowiązujących przepisach budżetowych. Oznaczało to, że zarówno dochody, jak i wydatki tej instytucji były integralną częścią państwowego planu finansowego i podlegały rygorom właściwym dla jednostek administracji publicznej. Centralny Zarząd PGR nie dysponował samodzielnymi źródłami dochodów wynikającymi z działalności gospodarczej, a środki finansowe przeznaczone na jego funkcjonowanie miały charakter budżetowy i celowy.
W zakresie gospodarki finansowej Centralny Zarząd PGR prowadził własną księgowość na podstawie planu kont obowiązującego jednostki administracyjne. Zapewniało to jednolitość ewidencji finansowej oraz zgodność z centralnie ustalonymi zasadami rachunkowości sektora państwowego. Ponadto do jego kompetencji należało sporządzanie bilansów zbiorczych obejmujących podległe przedsiębiorstwa, co umożliwiało bieżącą ocenę ich sytuacji finansowej oraz stanowiło podstawę do sprawowania skutecznego nadzoru ekonomicznego. W ten sposób Centralny Zarząd PGR pełnił istotną rolę w systemie centralnego planowania i kontroli finansowej państwowych gospodarstw rolnych.
Zasady finansowania okręgowych zarządów państwowych gospodarstw rolnych i rejonowych zarządów hodowli roślin
Okręgowe zarządy państwowych gospodarstw rolnych i rejonowe zarządy hodowli roślin podlegały Centralnemu Zarządowi PGR i pełniły funkcje bezpośredniego kierownictwa, koordynacji, kontroli oraz nadzoru nad podporządkowanymi im jedno- i wielozakładowymi przedsiębiorstwami działającymi na zasadach rozrachunku gospodarczego. Do ich kompetencji należało również, w uzasadnionych przypadkach, zastępcze wykonywanie niektórych czynności wchodzących w zakres działalności tych przedsiębiorstw.
Koszty utrzymania okręgowych zarządów państwowych gospodarstw rolnych i rejonowych zarządów hodowli roślin pokrywane były z narzutu na koszty własne przedsiębiorstw im podległych. Wysokość tych kosztów ujmowana była w preliminarzach finansowych, natomiast poziom narzutu na koszty własne przedsiębiorstw określany był w zatwierdzonym planie finansowym.
Z kolei finansowanie inwestycji oraz kapitalnych remontów realizowane było zgodnie z zasadami obowiązującymi w przedsiębiorstwach funkcjonujących na rozrachunku gospodarczym, w trybie przewidzianym dla finansowania tego rodzaju przedsięwzięć.
Zasady finansowania państwowych gospodarstw rolnych
Przedsiębiorstwa na rozrachunku gospodarczym
Do przedsiębiorstwami działającymi na rozrachunku gospodarczym zaliczano:
Przedmiotem działania przedsiębiorstw było bezpośrednie prowadzenie produkcji roślinnej, zwierzęcej, przemysłowo-rolnej, przemysłowej i usługowej w zakresie przewidzianym postanowieniami statutowymi, oraz akcji zleconych przez władze zwierzchnie.
Przedsiębiorstwa te działały na zasadzie pełnego rozrachunku gospodarczego i tym samym:
korzystały w wykonywaniu zadań wynikających z planów gospodarczych z pełnej operatywnej samodzielności,
wchodziły w wykonaniu tych zadań w stosunki umowne z innymi przedsiębiorstwami i organizacjami,
prowadziły pełną rachunkowość, sporządzając pełny samodzielny bilans i rachunek wyników,
posiadały samodzielne rachunki w banku finansującym ich działalność eksploatacyjną,
korzystały bezpośrednio ze środków planu inwestycyjnego,
rozliczały się bezpośrednio z budżetem centralnym.
Przedsiębiorstwa wielozakładowe
Zakłady w przedsiębiorstwach wielozakładowych organizowane były na zasadach ograniczonego wewnętrznego rozrachunku gospodarczego lub na zasadach pełnego wewnętrznego rozrachunku gospodarczego.
Rozliczenia państwowych gospodarstw rolnych
Państwowe gospodarstwa rolne i państwowe gospodarstwa hodowli roślin sprzedawały produkty bezpośrednio odbiorcom według listy lub kategorii, ustalonych przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Swoje produkty sprzedawały po cenach zbytu, ustalonych zgodnie z przepisami o zatwierdzaniu cen.
Finansowanie eksploatacji
Bankiem finansującym i sprawującym bankową kontrolę finansową nad państwowymi gospodarstwami rolnymi i państwowymi gospodarstwami hodowli roślin był Bank Rolny. Bank Rolny pełnił zasadniczą rolę w finansowaniu państwowych gospodarstw rolnych, będąc narzędziem realizacji państwowej polityki rolnej. Zapewniał PGR kredyty obrotowe i inwestycyjne, nie na podstawie oceny rentowności, lecz zgodnie z zadaniami wynikającymi z planu gospodarczego.
Bank Rolny nie decydował samodzielnie o kierunkach finansowania. W tym zakresie realizował decyzje władz centralnych, pośrednicząc w przekazywaniu środków budżetowych. Sprawował także kontrolę formalno-finansową nad wykonaniem planów oraz ewidencjonował zadłużenie PGR, które często było umarzane. W praktyce kredyt bankowy pełnił funkcję ukrytej dotacji państwowej.
Finansowanie inwestycji i kapitalnych remontów
Zarówno inwestycje, jak i zwiększenie pogłowia inwentarza żywego pociągowego i hodowlano-użytkowego (stado podstawowe) w państwowe gospodarstwa rolne i państwowe gospodarstwa hodowli roślin finansowane były:
z funduszu amortyzacyjnego pozostałego po odliczeniu jego części przeznaczonej na kapitalne remonty,
Według danych rocznika statystycznego GUS liczba państwowych jednostek gospodarczych w rolnictwie i powierzchnia użytków rolnych przedstawiała się następująco (w tys. ha):
Rok
Liczba gospodarstw państwowych
Powierzchnia w tys. ha
Ogólna
Użytków rolnych
w tym gruntów rolnych
1950
9679
2401,2
1972,2
1624,7
1960
7876
3015,2
2424,9
1914,8
1965
8828
3301,4
2660,4
2032,2
1970
7716
3528,6
2878,0
2176,6
1989
1112
4256,0
3507,0
2742,0
Sektor państwowy w rolnictwie nadzorowany przez Ministra Rolnictwa
Sektor państwowy w rolnictwie reprezentowany był – obok PGR – również przez jednostki organizacyjne instytutów naukowo-badawczych, stacji doświadczalnych, stacji oceny odmian czy oświaty rolniczej.
W 1971 r. Minister Rolnictwa – według danych rocznika statystycznego GUS – sprawował nadzór nad następującymi jednostkami organizacyjnymi (w tys. ha):
Wyszczególnienie
Liczba gospodarstw sektora państwowego
Powierzchnia w tys. ha
Ogólna
Użytków rolnych
w tym gruntów rolnych
Wojewódzkie Zjednoczenie PGR
3878
2518,3
2311,2
1754,6
Zjednoczenie Hodowli Zwierząt Zarodowych
404
214
196,2
143,1
Zjednoczenie Państwowych Gospodarstw Rybackich
108
343,8
9,5
4,1
Zjednoczenie Hodowli Roślin i Nasiennictwa
358
213,4
197,8
161,2
Zjednoczenie Nasiennictwa Ogrodniczego i Szkółkarstwa
126
39,7
34,9
29,0
Gospodarstwa rolne oświaty rolniczej
191
40,8
34,4
25,2
Gospodarstwa rolniczych instytutów naukowych
112
45,1
38,3
29,0
Gospodarstwa Rolniczych rejonowych zakładów doświadczalnych
Przekazanie gruntów PGR do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa
W ustawie z 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami Skarbu Państwa stwierdzono, że grunty Państwowych Gospodarstw Rolnych wchodzą w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa.
Według danych raportu Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa liczba nieruchomości i powierzchnie gruntów rolnych przejętych do Zasobu przedstawiały się następująco:
W PGR-ach używano głównie polskich maszyn rolniczych. Część maszyn była importowana z innych krajów bloku wschodniego. Ciągniki w przeważającej większości były produkcji Ursusa. Część z nich była również produkcji Zetora. Ciężkie ciągniki przegubowe Kirowiec oraz ciągniki gąsienicowe DT sprowadzano ze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Kombajny były produkcji FMŻ, PGR-y były głównym odbiorcą kombajnów Bizon Gigant.
PGR-y po 1989 r.
Rok 1989 państwowe gospodarstwa rolne zakończyły zyskiem. Na skutek wzrostu cen żywności i zmiany sposobu wyceny zasobów zysk ten w roku 1990 był pozornie większy i wynosił 6 bln starych złotych. W efekcie likwidacji systemu dotacji do produktów rolnych oraz środków produkcji, drożejącego kredytu i zaprzestania praktyki skupowania całej produkcji przez państwowe zakłady przetwórstwa rok 1991 PGR-y zakończyły stratą wynoszącą 6,7 bln starych złotych. Z 1520 państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej składających sprawozdania do Głównego Urzędu Statystycznego, stratę poniosły 1152 przedsiębiorstwa, wynik zerowy uzyskały 3 przedsiębiorstwa, a zysk netto wypracowało 365 przedsiębiorstw.
W 1989 roku PGR gospodarowały na ok. 17,8% ogólnej powierzchni ziemi rolnej w Polsce. W 1990 roku zatrudniały 395 tys. osób (w 1980 roku było to 490,3 tys.). Po przejściu na gospodarkę rynkową na podstawie ustawy z 19 października 1991 roku o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa państwowe gospodarstwa rolne zostały zlikwidowane, a ich majątek został przejęty przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa (obecnie Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa). 1/3 gospodarstw była w stanie finansować swoje wydatki. W momencie przejmowania przez Agencję w PGR pracowało 193 tys. pracowników, pozostali znaleźli zatrudnienie gdzie indziej.
72 przedsiębiorstwa postawiono w stan likwidacji jeszcze przed powstaniem Agencji Własności Rolnej SP, tj. w 1991 roku. Większość PGR-ów postawiono w stan likwidacji w roku 1992, a ostatecznie wszystkie PGR-y postawiono w stan likwidacji do 31 grudnia 1993. Na ich bazie utworzono 1794 Gospodarstwa Rolne Skarbu Państwa (GRSP), które następnie były zarządzane przez tymczasowych zarządców lub administratorów, a docelowo likwidowane (do 1995 roku zlikwidowano 699 gospodarstw). Następnie dążono do sprzedaży lub dzierżawy gospodarstw i majątku towarzyszącego gospodarstwom takim jak mieszkania, ośrodki wczasowe, baza socjalna itp. Dokonano także sprzedaży części ziemi indywidualnym rolnikom. Część majątku odzyskali przedwojenni właściciele (np. Kościół katolicki zyskał PGR Szczyrzyc). Część najsłabszych ziem pozostała niezagospodarowana przez kilka lat. Proces sprzedaży i dzierżawy popegeerowskiej ziemi trwa w dalszym ciągu.
Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa przejęła wszystkie 1666 państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej. W skład zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa włączono 1665 PGR-ów (nie włączono PGR Przelewice Pyrzyckie, który w 1993 roku przekazano Gminie Przelewice). Oprócz nieruchomości rolnych Agencja przejęła także pozostały majątek PGR-ów: 333,3 tys. mieszkań, 858 gorzelni, winiarni, browarów (w tym co najmniej 844 gorzelni, 6 winiarni, 3 browary), 269 masarni i rzeźni, 21 przetwórni owoców i warzyw, 898 suszarni zbóż i zielonek (w tym co najmniej 588 suszarni zbóż i 298 suszarni zielonek), 717 mieszalni pasz, 31 młynów i kaszarni, 3173 magazynów zbożowych, 10 cegielni, 66 tartaków, 75 chłodni, 3222 kotłowni, 627 innych obiektów produkcyjnych, 415 sklepów, 147 hoteli, zajazdów, restauracji i barów, 672 obiektów o charakterze socjalnym, kulturalnym i sportowym oraz 2136 zabytkowych zespołów dworskich i pałacowo-parkowych.
Do końca września 1995 sprzedano 201,2 tys. ha. Oprócz tego przekazano nieodpłatnie:
osobom prawnym Kościoła 16 243 ha,
Lasom Państwowym 13 028 ha,
gminom 4316 ha,
na dożywotnie użytkowanie 1744 ha,
innym użytkownikom 4113 ha.
Proces likwidacji państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej zakończył się w 1995 roku, w efekcie zlikwidowanych zostało 1654 PPGR-ów. Ostatnim zlikwidowanym PGR-em było Państwowe Gospodarstwo Rolne „Torfrol” w Poznaniu, zlikwidowane 30 listopada 1995. Kilka gospodarstw działało i wciąż działa jako spółki Skarbu Państwa w administrowaniu Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa, np. Kombinat Rolny Kietrz Sp. z o.o., błędnie czasem określany jako ostatni PGR, w rzeczywistości Kombinat Rolny „Kietrz” jako PGR został zlikwidowany 31 sierpnia 1992. Jedna z prywatnych spółek powstałych na bazie zlikwidowanego Państwowego Gospodarstwa Rolnego w Warszawie-Bródnie przyjęła nazwę PGR Bródno Sp. z o.o. oraz zachowała logotyp PGR-u.
Likwidacja PGR-ów wiązała się często z ograniczeniem lub całkowitym zaniechaniem chowu zwierząt, ograniczeniem produkcji roślinnej, zmianą metod uprawy. Pociągnęło to za sobą drastyczne ograniczenie miejsc pracy i wynikającą z tego całą gamę problemów w regionach, w których były one jedynymi pracodawcami, po restrukturyzacji nowi właściciele ograniczali znacznie zatrudnienie, przywileje socjalne i działalność społeczną. PGR-y były bardzo często organizatorami życia społecznego i teoretycznie zapewniały zaspokojenie właściwie wszelkich potrzeb pracowników. Ich likwidacja oraz inne przyczyny (np. likwidacja połączeń autobusowych, zamykanie linii kolejowych, likwidacja szkół) spowodowały często szkody w strukturze lokalnych społeczności, które nie przystosowały się do nowej sytuacji gospodarczej, zaczął się szerzyć alkoholizm, bierność i bezradność społeczna. Dewastacji uległ także majątek – częściowo na skutek kradzieży, częściowo z powodu braku elementarnych zabezpieczeń. Społeczno-ekonomiczne (głównie socjalne) skutki likwidacji PGR-ów były jednym z najważniejszych i empirycznie najszerzej eksplorowanych obszarów badań polskiej socjologii w okresie współczesnym likwidacjom.
Według Mariusza Sikory, prezesa zarządu państwowego Kombinatu Rolnego „Kietrz”, jeżeli części PGR-om dano by szansę, to mogły i na pewno dobrze by sobie radziły w obecnych warunkach. Były gospodarstwa, które mogły na siebie zarabiać i miały potencjał.
W latach 1991–2004 Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa prowadziła dla byłych pracowników program aktywizacyjny. W 1991 roku liczba bezrobotnych podających PGR jako ostatnie miejsce zatrudnienia wynosiła 100 tys., do 2004 roku 48 tys. z nich otrzymało pracę lub ofertę pracy. W latach 1994–2004 na różne formy pomocy, stypendia edukacyjne, dojazdy do szkół wydano ok. 1,2 mld zł. Pracownikom PGR zaoferowano również wykup mieszkań po preferencyjnych cenach.
Do 2011 przetrwało ok. 600 spółek dzierżawiących ziemię i zatrudniających wielu dawnych pracowników PGR. Ustawa nakazała zwrot 30% uprawianej ziemi lub likwidację spółki po wygaśnięciu umowy dzierżawnej. W wyniku tej ustawy i odmowy zwrotu ziemi likwidowanych jest lub będzie ponad 150 spółek.
12345Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 30 października 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego państwowych gospodarstw rolnych na rok 1951. M.P. 1950 nr 123, poz. 1530.
↑Uchwała Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego przedsiębiorstw państwowych, objętych budżetem centralnym. M.P. 1950 nr 55 poz.630.
↑Państwowe gospodarstwo rolne, Wielka Encyklopedia Powszechna, PWN, Warszawa 1966, Tom 8, s. 451.
↑Klemens Ratajczak, Ekonomiczna ocena efektywności postępu technicznego w Państwowych Gospodarstwach Rolnych, Poznań 1969, s. 95.
↑Irena Kostrowicka, Rozwój rolnictwa w latach 1947–1955, [w:] Gospodarka Polski Ludowej 1944– 1955, red. J. Kaliński, Z. Landau, Warszawa 1986, s. 272.
↑Jerzy Szafrański, Kierunki zmian w systemie ekonomiczno-finansowym w: Kierunki zmian w systemie ekonomiczno-finansowym PPGR, UMK, Toruń 1984. s. 19–21.
↑Tadeusz Rychlik, Państwowe gospodarstwa rolne, [w:] Rolnictwo w trzydziestoleciu Polski Ludowej, Warszawa 1974, Tom s. 23–31.
↑Franciszek Tomczak, Sektor państwowy w rolnictwie i jego przekształcenia strukturalno-własnościowe, [w:] Polska polityka rolna 1944-1994 – wybrane zagadnienia, red. B. Kożuch, Białystok 1994.
↑Bolesław Strużek, Rozwój socjalistycznych form gospodarki rolnej w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1982, s. 15.
↑Włodzimierz Dzun, Państwowe gospodarstwa rolne w rolnictwie polskim w latach 1944–1990, PAN Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, Warszawa 1991, s. 11.
↑Andrzej Kaleta, Polska socjologia wsi okresu transformacji ustrojowej (perspektywa teoretyczno-metodologiczna), w: Roczniki Historii Socjologii, vol. II/2012, Epigram, Toruń, 2012, s. 93 (przypis), ISSN 2084-2031.
