Pacjent
Pacjent – osoba korzystająca ze świadczeń opieki zdrowotnej, niezależnie od tego, czy jest zdrowa, czy chora (definicja Światowej Organizacji Zdrowia). Inna definicja za pacjenta uznaje:
- osobę otrzymującą opiekę medyczną
- klienta lekarza, dentysty itd.
niezależnie, czy jest zdrowy, czy chory.
W prawie polskim definicję pacjenta zawiera m.in. ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, która reguluje także katalog praw pacjenta oraz zasady dostępu do dokumentacji medycznej.
Etymologia i użycie terminu
Słowo pacjent weszło do polszczyzny m.in. za pośrednictwem języka niemieckiego (Patient), a jego dalszy rodowód wiąże się z łacińskim patiens (m.in. „znoszący”, „cierpiący”). W języku ogólnym termin ten bywa odnoszony przede wszystkim do osoby chorej pozostającej pod opieką medyczną, co odzwierciedlają definicje słownikowe.
Definicja prawna w Polsce
Zgodnie z ustawową definicją pacjentem jest osoba zwracająca się o udzielenie świadczeń zdrowotnych lub korzystająca ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych albo osobę wykonującą zawód medyczny (art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta).
Prawa i obowiązki pacjenta
Katalog praw pacjenta w Polsce wynika przede wszystkim z ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, a praktyczne omówienia praw publikuje m.in. Rzecznik Praw Pacjenta.
Prawa pacjenta
Do podstawowych praw pacjenta należą m.in.:
- prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej, a w razie ograniczonych możliwości – do przejrzystej procedury ustalania kolejności dostępu do świadczeń (art. 6).
- prawo do informacji o stanie zdrowia, rozpoznaniu, metodach diagnostycznych i leczniczych oraz rokowaniu, w zakresie przewidzianym w ustawie (art. 9).
- prawo do zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, uzyskanych w związku z udzielaniem świadczeń (art. 13–14).
- prawo do wyrażenia zgody (lub odmowy) na udzielenie świadczeń zdrowotnych po uzyskaniu wymaganej informacji (art. 16–18).
- prawo do poszanowania intymności i godności (art. 20) oraz – wprost wskazane w ustawie – prawo do leczenia bólu (art. 20a).
- prawo dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej stanu zdrowia i udzielonych świadczeń (art. 23).
- prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, opieki duszpasterskiej oraz przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie – w zakresie określonym w ustawie (m.in. art. 33–39).
- prawo do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza, jeżeli wpływa ono na prawa lub obowiązki pacjenta wynikające z przepisów prawa (m.in. art. 31–32).
- prawo do zgłaszania niepożądanych działań produktów leczniczych (art. 36a).
Zgoda na udzielenie świadczeń zdrowotnych
Ustawa przewiduje m.in., że pacjent (w tym małoletni, który ukończył 16 lat) ma prawo do wyrażenia zgody na badanie lub inne świadczenia zdrowotne, a w określonych przypadkach zgody udziela przedstawiciel ustawowy lub opiekun faktyczny; w razie sprzeciwu małoletniego (który ukończył 16 lat) lub innych wskazanych w ustawie osób może być wymagane zezwolenie sądu opiekuńczego (art. 17).
Ograniczenia korzystania z praw pacjenta
Ustawa dopuszcza możliwość ograniczenia korzystania z praw pacjenta w sytuacji zagrożenia epidemicznego lub ze względu na bezpieczeństwo zdrowotne pacjentów, a w odniesieniu do niektórych praw także z przyczyn organizacyjnych (art. 5).
Obowiązki pacjenta
W polskich przepisach prawa akcent położony jest przede wszystkim na ochronę praw pacjenta, natomiast obowiązki pacjenta bywają ujmowane łącznie z zasadami porządkowymi i organizacyjnymi obowiązującymi w danym podmiocie leczniczym (np. w regulaminach) oraz jako zalecenia mające wspierać bezpieczeństwo leczenia i poszanowanie praw innych osób. W materiałach informacyjnych wskazuje się m.in. na:
- współpracę z personelem medycznym i udział w procesie leczenia (w tym stosowanie się do zaleceń diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych).
- przestrzeganie zasad porządkowych obowiązujących w danej placówce (np. zakazu palenia, zasad bezpieczeństwa, rozkładu dnia).
- poszanowanie godności i prywatności innych pacjentów oraz mienia podmiotu leczniczego, a także dbanie o higienę osobistą.
- niedziałania w sposób narażający zdrowie innych osób (np. w sytuacjach ryzyka zakażenia).
- nieopuszczania oddziału w trakcie hospitalizacji bez uzgodnienia z personelem, jeśli wynika to z organizacji leczenia.
W ujęciu etycznym (np. w kodeksach i opracowaniach dotyczących relacji lekarz–pacjent) podkreśla się też znaczenie rzetelnego przekazywania informacji o stanie zdrowia oraz współdziałania w podejmowaniu decyzji terapeutycznych (shared decision-making).
Szczegółowe obowiązki mogą wynikać również z udziału w określonych procedurach (np. w badaniu klinicznym).
Ochrona praw pacjenta
W Polsce funkcjonuje instytucja Rzecznika Praw Pacjenta jako organu właściwego m.in. w sprawach ochrony praw pacjentów oraz prowadzenia postępowań dotyczących praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów. Rzecznik udostępnia również dane kontaktowe i prowadzi informację telefoniczną dla pacjentów.
Wskazania dotyczące relacji lekarz–pacjent (w tym poszanowania autonomii pacjenta, obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej oraz uzyskiwania zgody) są obecne również w dokumentach etyki zawodowej, takich jak Kodeks Etyki Lekarskiej.
Klasyfikacja pacjentów
Nie istnieje jedna, uniwersalna klasyfikacja pacjentów; podziały zależą od celu (np. organizacji udzielania świadczeń, dokumentacji, segregacji medycznej). W praktyce ochrony zdrowia spotyka się m.in. poniższe sposoby porządkowania:
Ze względu na tryb udzielania świadczeń
W ujęciu organizacyjno-prawnym wyróżnia się m.in. pacjentów korzystających ze świadczeń udzielanych w warunkach niewymagających pobytu całodobowego (świadczenia ambulatoryjne) oraz pacjentów objętych opieką stacjonarną i całodobową (np. w ramach świadczeń szpitalnych). Ustawa o działalności leczniczej definiuje ambulatoryjne świadczenia zdrowotne oraz świadczenie szpitalne (m.in. art. 10 oraz definicje legalne w ustawie).
Ze względu na pilność udzielenia pomocy (triage)
W medycynie ratunkowej stosuje się segregację medyczną w celu ustalenia kolejności udzielania pomocy w zależności od stanu pacjenta. Przykładem jest pięciostopniowy system ESI (Emergency Severity Index), wykorzystywany w szpitalnych oddziałach ratunkowych i izbach przyjęć w różnych krajach. Innym przykładem jest Manchester Triage System (MTS), w którym pacjentom przypisuje się jedną z pięciu kategorii pilności, tradycyjnie oznaczanych kolorami (m.in. czerwony, pomarańczowy, żółty, zielony, niebieski).
Ze względu na zdolność do podejmowania decyzji zdrowotnych
W kontekście prawa do informacji i wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne rozróżnia się m.in. pacjentów pełnoletnich, pacjentów małoletnich (w tym małoletnich, którzy ukończyli 16 lat) oraz osoby niezdolne do świadomego wyrażenia zgody; w zależności od sytuacji w decyzjach uczestniczą przedstawiciele ustawowi, opiekunowie faktyczni lub sąd opiekuńczy.
Ujęcie międzynarodowe
W dokumentach międzynarodowych dotyczących ochrony praw pacjenta podkreśla się m.in. znaczenie autonomii pacjenta, prawa do informacji oraz świadomej zgody, a także prawa do poufności i poszanowania godności (np. w deklaracji lizbońskiej Światowego Stowarzyszenia Lekarzy). W dyskusjach o organizacji systemów ochrony zdrowia rozwijane są również koncepcje opieki skoncentrowanej na potrzebach osoby (people-centred care), akcentujące całościowe podejście do potrzeb zdrowotnych i większe zaangażowanie osób korzystających z opieki zdrowotnej.
Pacjent w badaniach klinicznych
W kontekście badań klinicznych osoba korzystająca ze świadczeń może występować także jako uczestnik badania, co wiąże się z odrębnymi wymaganiami dotyczącymi informacji o badaniu, świadomej zgody oraz obowiązków informacyjnych wobec zespołu badawczego (np. w zakresie zgłaszania stanu zdrowia i zdarzeń niepożądanych).
Pacjent-klient w Polsce
Pacjent-klient to zbitka pojęciowa określająca zmiany, jakie zaszły w postrzeganiu pacjenta pod wpływem procesu ekonomizacji opieki zdrowotnej. Jego efektem stało się przesunięcie zależności pomiędzy lekarzem a pacjentem w kierunku zależności rynkowych. Przejawami procesu ekonomizacji, niekiedy utożsamianego także z reformami New Public Management, stało się wprowadzenie do opieki zdrowotnej:
- mechanizmu rynkowego (w tym rynków wewnętrznych)
- mechanizmu konkurencji
- swobody wyboru usługodawcy (dotyczy: ginekologa i położnika, stomatologa, dermatologa, wenerologa, onkologa, okulisty, psychiatry, świadczeń dla osób chorych na gruźlicę, świadczeń dla osób zakażonych wirusem HIV, świadczeń dla inwalidów wojennych, świadczeń dla osób uzależnionych od alkoholu, środków odurzających i substancji psychoaktywnych – w zakresie lecznictwa odwykowego, a także lekarza podstawowej opieki zdrowotnej).
Jak dowodzą badania, pacjenci rzadko korzystają z możliwości zmiany lekarza rodzinnego, szpitale natomiast „obsługują” tych samych pacjentów (konkurują na tym samym obszarze geograficznym). System nie pobudził także konkurencji międzysektorowej, a najwyżej wewnątrzsektorową – podmiotów o takim samym statusie prawnym. Formalnie ustawy wprowadziły więc rozwiązania quasi-rynkowe, które nie znajdują jednak odzwierciedlenia w zachowaniach podmiotów opieki zdrowotnej i pacjentów w takim zakresie, aby można było mówić o spełnieniu zamierzeń ustawodawcy. Z tego względu pacjenta/klienta należy definiować jako pacjenta obdarzonego atrybutami rynkowymi.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Cyt. za I. Rudawska, Marketing w nowoczesnej opiece zdrowotnej. Wybrane aspekty, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecinskiego, Szczecin 2005, s. 50.
- ↑ Tłumaczenie własne na podstawie: The New Lexicon Webster’s Encyklopedic Dictionary of The English Language, Deluxe Edition, 1991 Edition, Lexicon Publications, INC New York.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 2024 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. 2024 poz. 581) [online], api.sejm.gov.pl, 2 kwietnia 2024 [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- ↑ Cierpliwy jak PACJENT [online], Narodowe Centrum Kultury [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- ↑ pacjent [online], Wielki słownik języka polskiego PAN [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- 1 2 3 4 Prawa Pacjenta [online], Rzecznik Praw Pacjenta [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- 1 2 3 4 5 6 Pomoc prawna [online], Narodowy Portal Onkologiczny (onkologia.pacjent.gov.pl) [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- ↑ Patient Responsibilities [online], American Medical Association – Code of Medical Ethics [dostęp 2026-02-27] (ang.).
- 1 2 Prawa i obowiązki pacjenta [online], Narodowy Portal Onkologiczny (onkologia.pacjent.gov.pl), 27 grudnia 2024 [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- ↑ Zadania Rzecznika [online], Rzecznik Praw Pacjenta [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- ↑ Kontakt [online], Rzecznik Praw Pacjenta [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- ↑ Kodeks Etyki Lekarskiej [online], Naczelna Izba Lekarska, 18 maja 2024 [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- ↑ Safe nurse staffing levels in acute hospitals – Short report (2nd edition) [online], Belgian Health Care Knowledge Centre (KCE), 25 lutego 2020, s. 37 [dostęp 2026-02-28] (ang.).
- ↑ J. Kim i inni, Measuring patient acuity and nursing care needs in South Korea: application of a new patient classification system [online], BMC Nursing, 6 grudnia 2022 [dostęp 2026-02-28] (ang.).
- ↑ C.M. Borges i inni, Implementation of a complexity classification system for inpatient rehabilitation facilities for financing purposes – comparing scales [online], BMC Health Services Research, 5 listopada 2009 [dostęp 2026-02-28] (ang.).
- 1 2 Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.U. 2011 nr 112 poz. 654 z późn. zm.) – tekst [online], api.sejm.gov.pl [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- ↑ Emergency Severity Index Handbook (5th edition) [online], Emergency Nurses Association / EMSC Improvement Center [dostęp 2026-02-27] (ang.).
- ↑ Triage szpitalny w systemie Manchester [online], fundacjaprometeusz.pl [dostęp 2026-02-27] (pol.).
- ↑ Strona główna | MTS [online], www.triagenet.net [dostęp 2026-02-28].
- ↑ WMA Declaration of Lisbon on the Rights of the Patient [online], World Medical Association [dostęp 2026-02-27] (ang.).
- ↑ Integrated people-centred care [online], World Health Organization [dostęp 2026-02-27] (ang.).
- ↑ I. Rudawska, Ekonomizacja relacji pacjent – usługodawca w opiece zdrowotnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2006.
- ↑ 10 miljoen extra voor positie patiënt/cliënt (nl).
- ↑ Art. 118 Ustawy z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia (Dz. U. z 2003 r. Nr 45, poz. 391 (ISAP)) (uchylona).
- ↑ I. Rudawska, ibidem, s. 104–108, także M. Ciszewska, A. Kuśmierz, Inwentaryzacja badań w sektorze zdrowia w latach 1999–2002, [w:] Strategie szpitali w warunkach reform, K. Obłój, M. Ciszewska, A. Kuśmierz, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania, Warszawa 2004, s. 20.
- ↑ R. Dudek, Chory jako klient i e-pacjent, Politicus – Pismo Koła Młodych Politologów, Wrocław 2008, por. także: L. Dziewięcka-Bokun, Systemowe determinanty polityki społecznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1999.
- ↑ Patiënt / cliënt / klant (nl).