Pajacyk

Zobacz też: pajacyk.pl; pajac.

Pajacyk, także: pajac – rodzaj przegubowej figurki lub zabawki, niekiedy wykorzystywanej także jako lalka teatralna, najczęściej płaskiej, której kończyny są poruszane za pomocą połączonych ze sobą sznurków. W typowym rozwiązaniu pociągnięcie za główny sznurek powoduje unoszenie i opuszczanie rąk oraz nóg figurki. W klasyfikacji obiektów kultury materialnej termin jumping jacks obejmuje przegubowe figurki, które mogą skakać, tańczyć lub poruszać się po pociągnięciu za pojedynczy sznurek albo patyk.

Nazewnictwo

Polskie pajacyk jest słowem pochodnym od słowa pajac. W znaczeniu lalki Wielki słownik języka polskiego PAN definiuje pajacyka jako małego pajaca i wskazuje pajaca jako jego hiperonim. W tym samym słowniku pajac w znaczeniu lalki oznacza lalkę w stroju z kolorowych kawałków materiału i spiczastą czapeczką, poruszającą rękami i nogami. Według słownika wyraz pajac pochodzi od niemieckiego Bajazzo lub dialektalnego pajazzo, wywodzonego z włoskiego pagliaccio.

Obcojęzyczne odpowiedniki nazwy to między innymi angielskie jumping jack, niemieckie Hampelmann i francuskie pantin.

Budowa i działanie

Pajacyk składa się zwykle z tułowia oraz ruchomo osadzonych kończyn. Sznurki łączą ręce i nogi figurki, a następnie zbiegają się w jednym cięgle, umieszczonym najczęściej poniżej zabawki. Pociąganie i zwalnianie cięgła uruchamia kończyny w jednej płaszczyźnie. Znane są również odmiany poruszane za pomocą jednego lub kilku sznurków prowadzonych od góry albo z boku.

Charakterystyczne cechy konstrukcyjne tej zabawki to mocowanie sznurków blisko osi obrotu kończyn, wykorzystanie zasady dźwigni, ruch elementów w jednej płaszczyźnie oraz możliwość uruchomienia wielu części przez pociągnięcie jednego sznurka.

Historia

Pajacyki ze sznurkiem były popularne w wielu krajach europejskich, między innymi w Anglii i Niemczech. We Francji znano je jako pantins. W XVIII wieku stały się tam modnym przedmiotem towarzyskim; przedstawiały między innymi postacie z commedia dell’arte oraz postacie satyryczne.

W XIX wieku zabawka upowszechniła się dzięki możliwości produkcji taniej grafiki, zwłaszcza produkowanej w Épinal we Francji. Sprzedawano wówczas barwne odbitki przeznaczone do naklejania na tekturę, wycinania, łączenia za pomocą szpilek i wyposażania w sznurki. Częstym motywem był Poliszynel, a niektóre figurki przedstawiały polityków w ujęciu satyrycznym.

Pajacyki bywały wykorzystywane w karykaturze politycznej, m.in. jako papierowe wycinanki do samodzielnego złożenia. W zbiorach duńskiego Muzeum Narodowego(inne języki) znajduje się plansza z postaciami do wycięcia, przedstawiająca Adolfa Hitlera, Josepha Goebbelsa, Joachima von Ribbentropa i Hermanna Göringa. Innym duńskim przykładem z okresu II wojny światowej była karykatura Fritsa Clausena, przywódcy Narodowosocjalistycznej Duńskiej Partii Robotniczej. Według opisu muzealnego została ona wydana w lutym 1941 roku i była popularna wśród Duńczyków obawiających się nazistowskich rządów.

Odmiany i zastosowania

Pajacyk na sznurku jest zazwyczaj traktowany jako zabawka, ale może również pełnić funkcję sceniczną. Pokrewne rozwiązania występują w lalkach poruszanych dźwigniami, w których sznurki są prowadzone do wspólnego elementu sterującego.

Odmiany podobnych figurek występują w różnych regionach świata. W Portugalii i północno-wschodniej Brazylii znana jest forma określana jako mané gostoso. Opisywano także warianty spotykane u Hopi z Arizony i Nowego Meksyku, wykonywane z drewna i poruszane za pomocą przewleczonych sznurków.

Odniesienia

Inne znaczenia

W języku polskim nazwa pajacyk ma szersze znaczenie niż wyłącznie mechaniczna zabawka poruszana sznurkiem. Może być używana także jako pogardliwe i ekspresywne określenie pajaca, czyli osoby ośmieszającej się. Również samo słowo pajac oznacza w jednym ze znaczeń osobę, która przez sposób ubierania się lub zachowania wzbudza u innych negatywne odczucia.

Słowo pajacyk oznacza również rodzaj ubranka dla małych dzieci, rozpinanego z przodu lub z boku i okrywającego nogi, tułów oraz ręce. Oznacza także ćwiczenie gimnastyczne, częściej określane w liczbie mnogiej jako pajacyki. Polega ono na wykonywaniu skoku z równoczesnym rozstawieniem nóg i klaśnięciem dłońmi nad głową, a następnie szybkim powrocie do pozycji stojącej.

Przypisy

Zobacz multimedia związane z tematem: Pajacyk