Joseph Goebbels

Dzieciństwo i młodość

Goebbels urodził się w Rheydt, mieście przemysłowym na południe od Mönchengladbach na obrzeżach Zagłębia Ruhry w Nadrenii w rodzinie katolickiej; jego ojciec był dyrektorem tkalni, natomiast matka była robotnicą rolną, osobą głęboko religijną, związaną z katolicyzmem. Wychowywał się z rodzeństwem w środowisku mieszczańskim. Goebbels miał czworo rodzeństwa: Hansa (1893–1947), Konrada (1895–1949), Elisabeth (1901–1915) oraz Marię (urodzona w 1910, później wyszła za mąż za niemieckiego reżysera Maksa M. Kimmicha).

Miał zdeformowaną prawą nogę. Niektóre źródła podają, że było to następstwem zespołu stopy końsko-szpotawej lub zapaleniem szpiku. Inne, że w dzieciństwie zachorował na polio lub zapalenia szpiku kostnego, co doprowadziło do trwałego uszkodzenia lewej nogi i stopy mimo podjętej operacji. Sam Goebbels informował o tym, że ma to pierwsze schorzenie (talipes equinovarus).

Do końca życia zmuszony był używać specjalnego obuwia i aparatów ortopedycznych z powodu krótszej nogi, lecz mimo to kuśtykał przy poruszaniu się. Ograniczenia fizyczne wpłynęły na jego funkcjonowanie społeczne, sprzyjając wycofaniu i izolacji w okresie młodzieńczym. W czasie I wojny światowej zgłosił się do służby wojskowej jako ochotnik, jednak został odrzucony. Potem sam czasem przedstawiał się jako weteran wojenny, a swoje niedomaganie tłumaczył raną wojenną.

Jednocześnie rozwijał intensywnie zainteresowania intelektualne. Studiował na wielu uczelniach, zdobywając wykształcenie w zakresie filozofii oraz języków klasycznych, w tym greki i łaciny. Uczęszczał do niemieckiej szkoły z internatem prowadzonej przez franciszkanów w Bleijerheide, przedmieściu Kerkrade w Holandii. Studiował literaturę i filozofię na uniwersytetach w Bonn, Würzburgu, Fryburgu Bryzgowijskim oraz Heidelbergu, gdzie napisał pracę doktorską na temat XIX-wiecznego pisarza romantycznego Wilhelma von Schütza. Dwaj profesorowie mający na niego największy wpływ – Friedrich Gundolf oraz opiekun doktoratu w Heidelbergu, Max Freiherr von Waldberg – byli Żydami. Jego inteligencja oraz polityczna przebiegłość były zazwyczaj doceniane także przez jego wrogów.

W kwietniu 1922 roku uzyskał doktorat w dziedzinie literatury na Uniwersytecie Ruprechta i Karola w Heidelbergu uzyskując zwyczajowo stopień doktora filozofii.

Początki działalności w NSDAP

W kolejnych latach Joseph Goebbels stopniowo zwrócił się ku poglądom nacjonalistycznym, co doprowadziło do zerwania więzi z dotychczasowym otoczeniem — rodziną, środowiskiem intelektualnym oraz dawnymi znajomymi o poglądach lewicowych, w tym z przyjacielem-komunistą. Jego poglądy przybrały formę ideologii nacechowanej elementami mistycznymi, w ramach której przypisywał Niemcom szczególną rolę dziejową oraz uznawał wyższość narodową Niemców nad innymi grupami. W konsekwencji zerwał kontakty z osobami pochodzenia żydowskiego, uznając je za obce narodowi niemieckiemu. W jego wypowiedziach pojawiały się skrajnie antysemickie i obraźliwe sformułowania, stanowiące element propagandy ideologicznej. W 1922 roku powrócił do Monachium i wkrótce wstąpił do NSDAP. Objął funkcję sekretarza Gregora Strassera oraz odpowiadał za działalność partii w północnych Niemczech. Od kwietnia 1924 roku był związany z ruchem nazistowskim jako publicysta i dziennikarz. Czwartego kwietnia 1924 roku stworzył lokalną grupkę narodowych socjalistów. NSDAP była wówczas organizacją nielegalną. Została zdelegalizowana po nieudanym puczu monachijskim, który miał miejsce w listopadzie 1923. Do dołączenia do ruchu nazistowskiego skłoniła Goebbelsa fascynacja Hitlerem, o którym usłyszał po raz pierwszy, śledząc doniesienia na temat procesu sądowego dotyczącego puczu monachijskiego. Uważał, że Hitler posiada niesamowitą charyzmę, jest „entuzjastycznym idealistą”, który „przywróci wiarę Niemcom”. Ogromny wpływ na jego życie wywarło spotkanie z innymi sympatykami nazizmu wywodzącymi się z ruchu volkistowskiego, które miało miejsce podczas konferencji w Weimarze 15–17 sierpnia 1924 roku. Spotkał tam między innymi Gregora Strassera, przywódcę antykapitalistycznego skrzydła NSDAP, i Ericha Ludendorffa.

W grudniu 1924 roku Hitler został wypuszczony z więzienia, gdzie odsiadywał karę za nielegalną próbę puczu. W lutym 1925 roku doszło do zniesienia zakazu działalności NSDAP i reaktywacji partii. W 1925 roku ujawniły się istotne różnice programowe między działaczami partyjnymi z północy i południa kraju. Podczas jednego ze spotkań przedstawicieli północnych struktur partyjnych Goebbels ostro skrytykował Hitlera, formułując nawet postulat jego usunięcia z partii. W następstwie pojawiających się informacji o nieprawidłowościach oraz sprzecznych doniesień dotyczących działalności partyjnej na południu Niemiec Joseph Goebbels stopniowo tracił zaufanie do Hitlera i zaczął kwestionować jego przywództwo. Goebbels został mianowany liderem ugrupowania na cały zachód Niemiec. Był to początek jego profesjonalnej kariery politycznej, za wykonywane obowiązki otrzymywał wynagrodzenie. W ramach swoich obowiązków m.in. wygłaszał przemówienia na wiecach partyjnych, pisał artykuły propagandowe i odpowiadał za druk ulotek.

Działalność w NSDAP przed zdobyciem władzy

Na przełomie 1925 i 1926 roku w partii toczyły się spory na temat programu. Ścierały się ze sobą dwie frakcje: „socjalistyczna”, skupiona dookoła Gregora Strassera, i bardziej konserwatywna. Goebbels zaliczał się do frakcji socjalistycznej. W lutym 1926 roku Hitler wezwał około 60 gauleiterów i innych działaczy, w tym Goebbelsa, na spotkanie w Bambergu, w podlegającej Juliusowi Streicherowi Frankonii, gdzie wygłosił dwugodzinną mowę, odrzucając program polityczny „socjalistycznego” skrzydła partii. Dla Hitlera prawdziwym wrogiem narodu niemieckiego byli zawsze Żydzi, a nie kapitaliści. Goebbels był gorzko rozczarowany. Czuję się zdruzgotany, napisał. Był przerażony określeniem przez Hitlera socjalizmu jako „żydowskiego stworzenia”, oświadczeniem, że Związek Radziecki musi zostać zniszczony i deklaracją, że własność prywatna nie będzie przywłaszczona przez rząd nazistowski. Już nie w pełni wierzę w Hitlera. To jest straszna rzecz: moje wewnętrzne wsparcie dla niego zniknęło.

Hitler jednak poznał się na talentach Goebbelsa. W kwietniu ściągnął go do Monachium, wysłał po niego na dworzec własny samochód i udzielił mu długiej prywatnej audiencji. Hitler skrytykował Goebbelsa za jego poparcie dla socjalistycznego kierunku, ale zaproponował „czyste konto”, o ile Goebbels zaakceptuje jego przywództwo^{[potrzebny przypis]}. Goebbels całkowicie skapitulował, odpłacając Hitlerowi pełną i niezmienną lojalnością do końca życia. Kocham go... On ma wszystko przemyślane, pisał później, Taki błyskotliwy umysł musi być moim przewodnikiem oraz Adolfie Hitlerze, kocham cię, bo jesteś tak wielki i prosty zarazem, co czyni cię geniuszem. Fest pisze: Od tego momentu poddał on całe swoje istnienie Hitlerowi, świadomie eliminując wszystkie zahamowania zrodzone z rozumu, wolnej woli i szacunku dla samego siebie.

W okresie od 7 marca do 20 lipca 1926 roku, wspólnie z Karlem Kaufmannem i Franzem Pfefferem von Salomonem, kierował strukturą partyjną w regionie Ruhry (tzw. Gau, czyli jednostką administracyjną partii zarządzaną przez Gauleitera). 9 listopada 1926 roku Hitler w nagrodę za oddanie postawił Goebbelsa na czele okręgu berlińskiego partii jako gauleitera Berlina, zdając sobie sprawę z trudnych warunków politycznych w stolicy. Lokalna organizacja NSDAP była nieliczna, podzielona i podatna na infiltrację, podczas gdy środowiska komunistyczne i socjalistyczne dysponowały silnymi strukturami. Na początku 1927 roku Goebbels, przemawiając do około 600 członków partii, podkreślał konieczność zwiększenia rozpoznawalności ruchu, akcentując znaczenie obecności w przestrzeni publicznej niezależnie od formy reakcji społecznej. Wskazywał przy tym na perspektywę dynamicznego rozwoju organizacji w kolejnych latach.

W 1928 roku odbyły się wybory do Reichstagu. NSDAP zdobyła 810 tysięcy głosów(2,6% wszystkich głosów), co przeliczyło się na 12 miejsc w parlamencie. Goebbels był zadowolony z tego wyniku. Udało mu się zdobyć mandat deputowanego.

Od kwietnia 1930 roku kierował propagandą NSDAP. Założone przez niego czasopismo „Der Angriff”, organ prasowy partii nazistowskiej w Berlinie, wydawane było do 1933 roku^{[potrzebny przypis]}. W wyniku jego sugestii Hitler zaczął używać tytułu Führer^{[potrzebny przypis]}.

Kariera w III Rzeszy

Krótko po przejęciu władzy przez nazistów 13 marca 1933 roku Adolf Hitler powierzył Goebbelsowi stanowisko ministra propagandy, oświecenia publicznego i informacji. Kierowane przez niego ministerstwo miało siedzibę w Berlinie, w bezpośrednim sąsiedztwie Kancelarii Rzeszy. Instytucja ta, mimo stosunkowo niewielkiej liczby pracowników (około 300 urzędników i 500 współpracowników), odgrywała istotną rolę w systemie władzy, koordynując działania propagandowe państwa. Był znakomitym polemistą i mówcą. Odegrał znaczącą rolę w upowszechnianiu ideologii nazistowskiej oraz tworzeniu i umacnianiu państwa totalitarnego poprzez prowokacje, kłamstwa, parady i starannie wyreżyserowane wiece. Kreował Hitlera na wodza i umiejętnie podsycał wokół niego kult jednostki. W tym celu posługiwał się radiem i filmem, a monopolowi informacji zawdzięczał możliwość dowolnego kształtowania nastroju społecznego. Goebbels, pisząc rozprawy Druga rewolucja i Lenin czy Hitler, odkrył swój talent agitatora. Ujawniła się także, dotychczas skrywana, jego fascynacja przemocą. Historia, mówił, toczy się na ulicy – w pracy z lokalnymi liderami SA celowo prowokował bójki uliczne, często z użyciem broni palnej. Strzeżcie się, psy, pisał, gdy diabeł jest we mnie, nie ograniczycie go ponownie. Goebbels odegrał również istotną rolę w kształtowaniu kalendarza świąt państwowych, m.in. poprzez nadanie nowego znaczenia obchodom Święta Pracy oraz Erntedankfest (dożynek). Uroczystości te, organizowane z dużym rozmachem, stanowiły narzędzie propagandowe służące budowaniu poparcia społecznego i utrwalaniu ideologii nazistowskiej.

Zdaniem papieża Goebbels wraz z Alfredem Rosenbergiem podżegali Adolfa Hitlera do ataków na Kościół katolicki. Natomiast kardynał Michael von Faulhaber w raporcie stwierdzał, że silna wiara Goebbelsa w Boga i Jezusa Chrystusa miesza się u niego z pogardą dla kleru i Kościoła. W związku z tym Pius interweniował u Benito Mussoliniego, aby ten nakłonił Hitlera, by odsunął od siebie popleczników, m.in. Goebbelsa, którzy psują jego wizerunek.

Dnia 13 czerwca 1934 roku Goebbels przybył z wizytą do Warszawy, wygłosił odczyt i spotkał się m.in. z marszałkiem Józefem Piłsudskim.

W życiu prywatnym Goebbels utrzymywał relacje pozamałżeńskie, w tym z czeską aktorką Lindą Baarovą. Związek ten przybrał poważny charakter, co doprowadziło do kryzysu w jego małżeństwie z Magdą Goebbels i skłoniło ją do rozważenia rozwodu. Sprawa została skierowana do Hitlera, który zdecydował się na bezpośrednią interwencję. Podczas rozmowy Goebbels zadeklarował zamiar zawarcia małżeństwa z Baarovą, a także rozważał rezygnację ze stanowiska i objęcie funkcji dyplomatycznej poza Niemcami. Hitler sprzeciwił się tym planom, podkreślając podporządkowanie życia prywatnego interesom politycznym. Ostatecznie osiągnięto kompromis: możliwość rozwodu została odłożona warunkowo, a Goebbels zobowiązał się do rocznego zerwania kontaktów z Baarovą. Ostatecznie nigdy więcej się z nią nie spotkał. Sytuacja ta wpłynęła negatywnie na jego pozycję w strukturach partyjnych. Część działaczy, w tym Heinrich Himmler, postrzegała kryzys jako potencjalną okazję do osłabienia jego wpływów.

Po klęsce pod Stalingradem (1942-43) powierzono mu zadanie przygotowania narodu niemieckiego do wojny totalnej. Od 1944 roku pełnił funkcję pełnomocnika Rzeszy ds. totalnej mobilizacji i komisarza obrony Berlina, co sprawiło, że stał się trzecim, po Hitlerze i Heinrichu Himmlerze, najważniejszym dygnitarzem w Rzeszy.

Wszelkie przejawy niemieckiej kultury starał się podporządkować ideologii nazistowskiej, czemu służyła utworzona przez niego w 1933 roku Izba Kultury Rzeszy. W końcowym okresie wojny opowiadał się za kontynuowaniem walki bez względu na ofiary wśród ludności cywilnej. Był fanatycznym nazistą – wprowadził 60-godzinny tydzień pracy, wymagał poświęcania życia dla Führera i dobra Rzeszy.

Samobójstwo

W kwietniu 1945 roku postanowił się przenieść wraz z rodziną do bunkra Hitlera. W testamencie politycznym Hitler wyznaczył go na swojego następcę na stanowisko kanclerza Rzeszy, dlatego przez ok. 29 godzin po śmierci Hitlera (30 kwietnia 1945 ok. godziny 15:50) zajmował formalnie urząd kanclerza Rzeszy. Jednocześnie Hitler na swojego następcę na urzędzie prezydenta Rzeszy wyznaczył wielkiego admirała Karla Dönitza, jednakże jego „prezydentura” nie miała żadnego umocowania prawnego. W dniu 13 grudnia 1934 rząd Hitlera przyjął tajną ustawę „O następcy Wodza i Kanclerza Rzeszy” (niem. Gesetz über den Nachfolger des Führers und Reichskanzlers), która zakładała, że „aż do czasu uchwalenia nowej Konstytucji Rzeszy Niemieckiej, Wódz i Kanclerz Rzeszy wyznacza następcę na wypadek swojej śmierci lub innych okoliczności kończących urzędowanie na połączonych w jego osobie stanowiskach Prezydenta Rzeszy i Kanclerza Rzeszy”. Jednakże z prawnego punktu widzenia ustawa ta, w myśl zasady ex iniuria ius non oritur (łac. prawo nie może powstać z tego, co jest sprzeczne z prawem), nie miała mocy obowiązującej, gdyż naruszała przepisy konstytucji weimarskiej o wyborze prezydenta w głosowaniu powszechnym na 7-letnią kadencję, a połączenie urzędów prezydenta i kanclerza Rzeszy po śmierci prezydenta Paula von Hindenburga stało w jawnej sprzeczności z ustawą o pełnomocnictwach z 23 marca 1933 (Ermächtigungsgesetz). Sam Dönitz w czasie swej krótkiej działalności jako naczelny dowódca podpisywał się jako Großadmiral i nie używał tytułu prezydenckiego.

1 maja 1945 roku Goebbels zabił swoją żonę Magdę, która uprzednio połknęła kapsułkę z cyjankiem, strzelając jej w tył głowy. Przed tym zamordowanych zostało przez nią i doktora Stumpfeggera sześcioro jej dzieci (źródła historyczne mówią, że podano im cukierki z cyjankiem): Helga (12 lat), Hildegarda (11 lat), Helmut (9 lat), Hedwiga (8 lat), Holdine (7 lat), Heidrun (4 lata). Następnie Goebbels sam popełnił samobójstwo około godziny 20:30 (część źródeł historycznych mówi, że samobójstwo popełnił w ogrodzie przed bunkrem kancelarii Rzeszy).

4 maja 1945 w małej miejscowości między Berlinem a Bernau ciało Goebbelsa (wraz z nim były tam zwłoki jego sześciorga dzieci i żony) rozpoznał Hans Fritzsche, komentator radiowy.

Osobistym adiutantem Goebbelsa był Günther Schwägermann.

Joseph Goebbels po wojnie został uznany za jednego z głównych zbrodniarzy wojennych.