Paradoks
Paradoks (gr. παράδοξος – „nieoczekiwany, nieprawdopodobny, zadziwiający”) – twierdzenie bądź sytuacja logiczna, prowadzące do wniosków zaskakujących lub sprzecznych z pewnymi oczekiwaniami; w potocznym rozumieniu, można powiedzieć: sprzecznych z intuicją.
Tym samym, paradoks jest pojęciem o wyraźnie mglistym (niejasnym, niesprecyzowanym do końca) znaczeniu – paradoksem można coś nazwać bądź nie, w zależności od własnego rozumnego przyjęcia tej samej rzeczy. Wiele spostrzeżeń bądź zagadek logicznych, pozostaje związanych z hasłem paradoks, ponieważ – istotnie – z pierwszego punktu widzenia, okazują się one być nieintuicyjne w swoim przebiegu; bądź niepoprawne w swoim rozwiązaniu (które jest jednak poprawne), dla bardzo wielu ludzi.
Sprzeczność ta może być wynikiem błędów w sformułowaniu twierdzenia, przyjęcia błędnych założeń, a może też być sprzecznością pozorną, sprzecznością z tzw. zdrowym rozsądkiem, np. paradoks hydrostatyczny, czy paradoks bliźniąt. W zagadnieniach filozoficznych paradoks przyczynia się nie tylko do powstania nowych teorii, ale wzbudzając ciekawość, pobudza do krytycznego myślenia.
Wybrane paradoksy
- Paradoksy filozoficzne:
- paradoks Fermiego – obce cywilizacje nie mogą istnieć
- paradoksy Zenona z Elei – żółw i Achilles; strzała, która nigdy nie dotrze do celu
- paradoks Menona – nie można zdobyć nowej wiedzy
- paradoksy megarejskie – Elektra, łysy, „mistrz i uczeń”, „matka i krokodyl”
- paradoks Chyla z Tybetu – jak przegrasz to i tak wygrasz
- paradoks strzelby i służącego – inaczej paradoks związku przyczynowo-skutkowego (David Hume)
- paradoks Epimenidesa (paradoks kłamcy, paradoks Berry’ego)
- paradoks omnipotencji – czy istota wszechmogąca może stworzyć tak ciężki kamień, by sama nie mogła go unieść?
- paradoks skazanego – skoro dzień egzekucji ma być niespodzianką dla wieszanego, to zdarzenie to nigdy nie nastąpi
- paradoks Curry’ego – wszystko jest prawdą
- paradoks ciotki – która lubi tych, co nie lubią siebie (sformułowanie: Jeżeli ciotka lubi ludzi, którzy się nie lubią, i nie lubi ludzi, którzy lubią sami siebie, to jedynym sposobem na to, aby ciotka sama się lubiła, jest to, aby się nie lubiła.)
- paradoks Protagoras przeciwko Euathlosowi – obaj sobie przypisują rację, lecz który ją ma?
- paradoks wody i diamentu – dlaczego woda, która jest niezbędna do życia jest tania, podczas gdy diamenty są bardzo drogie, choć można się bez nich obejść?
- paradoks szklanki wody – w jaki sposób mogą istnieć dwa zdania prawdziwe, stojące ze sobą w sprzeczności?
- paradoks kłamcy – kłamca zaczyna mówić zarówno prawdę, jak i kłamstwo.
- paradoks wszechmogących – czy może istnieć więcej niż jedna istota wszechmogąca?
- Paradoksy matematyczne: