Parolistowate

Parolistowate

Gwajakowiec lekarski
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	parolistowce
Rodzina	parolistowate
Nazwa systematyczna
Zygophyllaceae R.Br. 1814
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Parolistowate (Zygophyllaceae R.Br.) – rodzina roślin okrytonasiennych z grupy różowych. Obejmuje 22–24 rodzaje z 255–325 gatunkami. Występują one głównie na obszarach tropikalnych i subtropikalnych, często na terenach pustynnych i półpustynnych. Liczne gatunki rosną na glebach słonych. W Polsce przejściowo zawlekani bywają przedstawiciele rodzajów parolist i buzdyganek.

Znaczenie użytkowe ma kolibło egipskie Balanites aegyptiaca i gwajakowiec lekarski Guaiacum officinale, liczne inne gatunki dostarczają drewna, używane są w medycynie lub są jadalne. Niektóre gatunki z rodzajów Bulnesia i Guaiacum bywają uprawiane jako ozdobne na obszarach o łagodnych zimach.

Morfologia

Pokrój

Do rodziny należą rośliny reprezentujące różne formy życiowe – od jednorocznych, poprzez zielne byliny, półkrzewy, po krzewy i drzewa, w tym osiągające ponad 50 m Balanites. Pędy zwykle mocno rozgałęzione, z węzłami kanciastymi lub powiększonymi.

Liście

Naprzeciwległe, skrętoległe lub skupione w pęczkach. Blaszka jest pierzasto złożona, przy czym składać się może z ponad 10 par listków, ale też ulegać może redukcji do jednej ich pary. Listek szczytowy u niektórych przedstawicieli występuje, u innych go brak. Czasem listki ulegają redukcji, tak że pozostaje tylko listek szczytowy stwarzając pozór liścia pojedynczego. Przylistki różnie wykształcone, w tym także w postaci cierni. Blaszki listków całobrzegie, często mięsiste lub skórzaste.

Kwiaty

Wyrastają skupione w wierzchotkowatych kwiatostanach lub pojedynczo albo parami w kątach liści. Są promieniste i zwykle obupłciowe, 4- lub (częściej) 5-krotne. W rodzaju Morkillia osiągają 5 cm średnicy, poza tym jednak zwykle do ok. 1 cm. Działki kielicha wolne lub u nasady zrosłe. Płatki korony wolne, czasem zredukowane (u Seetzenia i niektórych Zygophyllum). Pręcików jest dwa razy więcej niż płatków. słupkowie jest zrosłoowockowe (synkarpiczne) i powstaje z 4–5 owocolistków (czasem do 10). Zalążnia bywa silnie podzielona lub oskrzydlona, czasem z parą kolców na poszczególnych owocolistkach. Szyjka słupka pojedyncza lub jest ich 5 (u Seetzenia). U różnych przedstawicieli jest naga lub w różnym stopniu owłosiona.

Owoce

Torebki otwierające się przegrodowo lub komorowo albo rozłupnie rozpadające się na 5 lub 10 rozłupek, tylko u Balanites mięsiste pestkowce. W każdej z komór powstaje od jednego do pięciu, rzadko do 10 nasion.

Systematyka

Pozycja systematyczna i podział według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Rodzina siostrzana dla Krameriaceae w obrębie rzędu parolistowców Zygophyllales będącego kladem bazalnym różowych właściwych.

W obrębie rodziny wyróżnia się 5 grup o następujących powiązaniach filogenetycznych:

Podrodzina Morkillioideae Rose & J. H. Painter – 3 rodzaje z 4 gatunkami występującymi w Meksyku.

• Morkillia Rose & J.H.Painter
• Sericodes A.Gray
• Viscainoa Greene

Podrodzina Tribuloideae D. H. Porter – 6 rodzajów z 63 gatunkami rozpowszechnionymi na całym świecie (np. Tribulus i Kallstroemia)

• Balanites Delile – kolibło
• Kallstroemia Scop.
• Kelleronia Schinz
• Neoluederitzia Schinz
• Sisyndite E.Mey. ex Sond.
• Tribulopis R.Br.
• Tribulus L. – buzdyganek

Podrodzina Seetzenioideae Sheahan & Chase - takson monotypowy o zasięgu obejmującym Afrykę i Azję południowo-zachodnią.

• Seetzenia R.Br.

Podrodzina Larreoideae Sheahan & Chase – 7 rodzajów z 30 gatunkami występującymi na obu kontynentach amerykańskich,

• Bulnesia Gay
• Guaiacum Plum. ex L. – gwajakowiec
• Larrea Cav. – uboczka
• Metharme Phil. ex Engl.
• Pintoa Gay
• Plectrocarpa Gillies ex Hook. & Arn.
• Porlieria Ruiz & Pav.

Podrodzina Zygophylloideae – 6 rodzajów ze 180 gatunkami. Przedstawiciele tej podrodziny występują głównie na suchych obszarach Afryki, Azji i południowej Europy, mniej liczni spotykani są na kontynentach amerykańskich.

• Melocarpum (Engl.) Beier & Thulin
• Miltianthus Bunge
• Roepera A.Juss.
• Sisyndite E.Mey. ex Sond.
• Zygophyllum L. – parolist (w tym Fagonia Tourn. ex L., Tetraena Maxim.)

Zaliczany tu jeszcze w latach 90. XX wieku rodzaj poganek Peganum i łużnik Nitraria umieszczany jest w nowszych systemach klasyfikacyjnych w rodzinie łużnikowatych Nitrariaceae stanowiącej jeden z kladów bazalnych mydleńcowców Sapindales.

Przypisy