Pierwomszak

Pierwomszak
	; Pierwomszak naprzemianlistny
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	mchy
Klasa	prątniki
Podklasa	Dicranidae
Rząd	pierwomszakowce
Rodzina	pierwomszakowate
Rodzaj	pierwomszak
	Nazwa systematyczna
	Archidium Bridel; Bryol. Univ. 1: 747. 1827
	Typ nomenklatoryczny
	A. phascoides Bridel
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Pierwomszak (Archidium) – rodzaj mchów (prątników) z monotypowej rodziny pierwomszakowate Archidiaceae z rzędu pierwomszakowce Archidiales. Rodzaj obejmuje ok. 30–38 gatunków występujących na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Najbardziej zróżnicowane są w strefie klimatu równikowego i ciepłego umiarkowanego. W Polsce rośnie tylko jeden gatunek – pierwomszak naprzemianlistny A. alternifolium. Rodzaj obejmuje mchy naziemne rosnące w miejscach wilgotnych, na nagiej, odsłoniętej glebie.

Nazwa naukowa rodzaju utworzona została z greckiego słowa αρχε arche znaczącego „pierwotny, prymitywny” ponieważ mech ten uznawano za taki ze względu na drobne rozmiary i zredukowany sporofit z zamkniętą zarodnią.

Morfologia

Gametofit: Drobne mchy o trwałym, podziemnym splątku. Łodyżki osiągają od 1 do 20 mm długości, są wzniesione, z wyraźną wiązką środkową. Na przekroju okrągłe. Listki wzdłuż łodyżki rosnące drobne, lancetowate, w dolnej części łodyżki rzadziej stojące i drobniejsze. Na szczycie większe listki perychecjalne (otaczające zarodnię) o pochwiastej nasadzie, często też o odmiennym kształcie – jajowate lub eliptyczne.

Sporofit: Sety brak. Zarodnia kulistawa, klejstokarpijna (zamknięta – bez perystomu), bez dzióbka, osadzona na okrągławej stopie i otulona pochewką. Wewnątrz brak kolumienki, a worek zarodnikowy rozwija się tylko w dolnej części puszki zarodni, u góry znajduje się przestrzeń powietrzna. Dojrzała zarodnia ma kolor brązowy lub złoty. Zarodniki, których jest od kilku do 176, wysypują się po wypadnięciu stopy z pochewki.

Systematyka

Monotypowy rząd pierwomszakowce Archidiales Limpr. należy do podklasy Dicranidae Doweld, klasy prątniki Bryopsida Rothm., podgromady Bryophytina Engler, gromady mchy Bryophyta Schimp. Do rzędu należy jedna rodzina – pierwomszakowate Archidiaceae Schimp. i jeden rodzaj pierwomszak Archidium Brid. W niektórych ujęciach rodzaj, rodzina i rząd wyodrębniane są do własnej podklasy Archidiidae Engl.

Wykaz gatunków

Archidium acanthophyllum Snider
Archidium acauloides G. Schwab
Archidium alternifolium (Dicks. ex Hedw.) Mitt. – pierwomszak naprzemianlistny
Archidium amplexicaule Müll. Hal.
Archidium andersonianum Snider
Archidium birmannicum Mitt. ex Dixon
Archidium brevinerve P. de la Varde
Archidium brisbanicum Broth.
Archidium capense Hornsch.
Archidium clarksonianum I.G. Stone
Archidium clavatum I.G. Stone
Archidium cubense R.S. Williams
Archidium dinteri (Irmsch.) Snider
Archidium donnellii Austin
Archidium ecklonii Hampe ex Mitt.
Archidium elatum Dixon & Sainsbury
Archidium globiferum (Bruch) Wijk & Margad.
Archidium hallii Austin
Archidium indicum Müll. Hal.
Archidium johannis-negrii Tongiorgi
Archidium julaceum Müll. Hal.
Archidium julicaule Müll. Hal.
Archidium laterale Bruch
Archidium laxirete P. de la Varde
Archidium microthecium Dixon & P. de la Varde
Archidium minus (Renauld & Cardot) Snider
Archidium minutissimum I.G. Stone
Archidium muellerianum Snider
Archidium ohioense Schimp. ex Müll. Hal.
Archidium phascoides Brid.
Archidium rehmannii Mitt.
Archidium rothii Watts ex G. Roth
Archidium stellatum I.G. Stone
Archidium subulatum Müll. Hal.
Archidium tenerrimum Mitt.
Archidium thalliferum I.G. Stone
Archidium wattsii (Broth.) I.G. Stone
Archidium yunnanense Arts & Magill

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).
1 2 3 4 B.B. Goffinet B.B., W.R.W.R. Buck W.R.W.R., Classification of the Bryophyta, University of Connecticut, 2008– [dostęp 2021-02-02] (ang.).
1 2 Archidium. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2021-02-02].
1 2 3 4 Ryszard Ochyra, Jan Żarnowiec, Halina Bednarek-Ochyra: Census Catalogue of Polish Mosses. Kraków: Polish Academy of Sciences, Institute of Botany, 2003, s. 18. ISBN 83-85444-84-X.
1 2 3 4 Bronisław Szafran: Mchy (Musci). T. I. Warszawa: PAN, PWN, 1957, s. 111.
1 2 3 4 5 6 A.J.E. Smith: The Moss Flora of Britain and Ireland. Cambridge i in.: Cambridge University Press, 2004, s. 144-145. ISBN 978-0-521-54672-0.
1 2 Archidium. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2021-02-02].
1 2 3 4 5 6 7 8 Archidium Bridel. [w:] Flora of North America. Vol. 27 [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-02-03].
1 2 J. Mickiewicz, D. Sobotka: Zarys briologii. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 106.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).

[goffinet-2] 1 2 3 4 B.B. Goffinet B.B., W.R.W.R. Buck W.R.W.R., Classification of the Bryophyta, University of Connecticut, 2008– [dostęp 2021-02-02] (ang.).

[ing-3] 1 2 Archidium. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2021-02-02].

[ochyra-4] 1 2 3 4 Ryszard Ochyra, Jan Żarnowiec, Halina Bednarek-Ochyra: Census Catalogue of Polish Mosses. Kraków: Polish Academy of Sciences, Institute of Botany, 2003, s. 18. ISBN 83-85444-84-X.

[szafran-5] 1 2 3 4 Bronisław Szafran: Mchy (Musci). T. I. Warszawa: PAN, PWN, 1957, s. 111.

[smith-6] 1 2 3 4 5 6 A.J.E. Smith: The Moss Flora of Britain and Ireland. Cambridge i in.: Cambridge University Press, 2004, s. 144-145. ISBN 978-0-521-54672-0.

[tpl-7] 1 2 Archidium. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2021-02-02].

[america-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 Archidium Bridel. [w:] Flora of North America. Vol. 27 [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-02-03].

[mickiewicz-9] 1 2 J. Mickiewicz, D. Sobotka: Zarys briologii. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 106.