Piwonia (Paeonia L.) – jedyny rodzaj należący do rodzinypiwoniowatych (Paeoniaceae). Obejmuje 32–35 gatunków. Pochodzą głównie z obszarów Europy i Azji o umiarkowanym klimacie. Centrum zróżnicowania stanowią Chiny, gdzie rośnie 15 gatunków, z czego 10 to endemity. Do flory Europy południowej i wschodniej należy 7 gatunków, jedynie dwa gatunki pochodzą z zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej. Rośliny te występują głównie w miejscach skalistych, na słonecznych zboczach wśród muraw i w zbiorowiskach wysokich bylin, gatunki krzaczaste rosną w formacjach zaroślowych i w widnych, świetlistych lasach w Himalajach i w zachodnich oraz środkowych Chinach, często na skałach wapiennych. Kwiaty zapylane są zwykle przez żywiące się pyłkiemchrząszcze.
Liczne gatunki, mieszańce i odmiany piwonii są uprawiane jako rośliny ozdobne, przy czym w Chinach jako takie znane są od co najmniej IV w. (piwonia drzewiasta). Rośliny te wykorzystywane są także jako lecznicze.
Morfologia
Paeonia ludlowiiOwoce i nasiona Paeonia daurica
Pokrój
Większość gatunków to byliny, ale część z nich to niewysokie półkrzewy i krzewy do 2,5 m wysokości, czasem piwonia Ludlowa osiąga nawet 3,5 m wysokości. Są to rośliny kłączowe (kłącze często drewniejące), zwykle o korzeniach bulwiastych i mięsistych pędach. Łodygi są proste, pojedyncze lub rozgałęziające się.
Sezonowe i skrętoległe, zwykle skupione w szczytowej części pędów. Bez przylistków. Ogonki liściowe długie i zwykle rozszerzone u nasady. Blaszki liściowe często nieco skórzaste i mięsiste, kilkukrotnie trójdzielne lub pierzaste, z końcowymi odcinkami lancetowato klapowanymi, czasem z cienkimi, równowąskimi łatkami (piwonia delikatna).
Zwykle pojedyncze na szczytach pędów, czasem zebrane po kilka. Obupłciowe i promieniste. Okazałe, osiągające ponad 15 cm średnicy, u piwonii drzewiastej i odmian przekraczające czasem 30 cm. Białe, różowe, purpurowe, rzadziej żółte, często pachnące. Mieszańce mają też kwiaty dwubarwne i pełne. Efektowny okwiat tworzą spiralnie rozwijające się płatki korony zwykle w liczbie 5–9 (rzadziej płatki są tylko cztery, a czasem bywa ich znacznie więcej, zwłaszcza u odmian uprawnych do ok. 25), które otoczone są przez 5 nierównej wielkości działek kielicha i od 1 do 12 liściopodobnych przysadek. Pręciki są bardzo liczne – jest ich od 50 do 200 i są one wolne lub skupione w 5 pęczków. Nitki pręcików dochodzą do nasady pylników, które są prosto ku górze wzniesione i otwierają się podłużnymi pęknięciami. Pręciki dojrzewają i uwalniają pyłek równocześnie. Między pręcikami znajdują się gruczoły, interpretowane czasem jako prątniczki, wydzielające słodki sok i tworzące czasem pierścień wokół nasady górnego słupkowia. To tworzone jest przez wolne owocolistki w liczbie od jednego do ośmiu, przy czym najczęściej jest ich pięć. Są one zwykle owłosione i zwieńczone krótką, szeroką szyjką słupka. Zawierają kilka lub wiele anatropowych zalążków.
Pękające mieszki, zawierające liczne, zwykle jaskrawo zabarwione nasiona zaopatrzone w osnówkę. Nasiona są czerwono-czarne lub niebieskie, między nimi znajdują się często sterylne nasiona czerwonej barwy.
W przeszłości ze względu na podobieństwa morfologiczne rodzaj włączany bywał do jaskrowatychRanunculaceae i uznawany za najbliżej spokrewniony z glaucidiumGlaucidium. Później piwonie łączono z ukęślowatymiDilleniaceae. Ostatecznie przynależność do skalnicowców potwierdziły badania molekularne.
Powiązania filogenetyczne rodziny w obrębie rzędu skalnicowców:
Wiele gatunków z rodzaju piwonia to rośliny ozdobne. Uprawiane są w krajach, w których występują mroźne zimy, jedynie bowiem po przejściu takiego okresu spoczynku zawiązują obficie pąki kwiatowe. Najlepiej rosną na stanowisku słonecznym i na żyznej glebie. Wymagają częstego nawożenia. Wskazane jest ściółkowanie, które zapewnia większą wilgoć w glebie. Rozmnaża się je głównie przez podział późną jesienią, a piwonie drzewiaste przez odrosty. W szkółkach zwykle rozmnaża się piwonie drzewiaste przez szczepienie na podkładkach, jednakże tak otrzymane rośliny są zwykle krótkowieczne.
Jako rośliny lecznicze wykorzystywanych jest kilka gatunków, w Chinach zwłaszcza Paeonia qiui (surowcem leczniczym jest kora korzeni). Południowoeuropejska piwonia lekarska wykorzystywana jest do leczenia chorób reumatycznych. Surowcem są płatki, ale też kłącze i nasiona. Nasiona tego gatunku jadano w średniowiecznej Anglii.
Piwonia jest również wykorzystywana kulinarnie – jadalne są płatki kwiatów, które wykorzystywane są do dekoracji deserów oraz jako dodatek do herbat.
Przypisy
↑Michael A.M.A.RuggieroMichael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI:10.1371/journal.pone.0119248, PMID:25923521, PMCID:PMC4418965 [dostęp 2021-03-02](ang.).
↑Deyuan Hong, Kai-yu Pan & Nicholas J. Turland:Paeoniaceae F. Rudolphi.[w:] Flora of China [on-line].eFloras.org.[dostęp 2021-05-06].
↑Danesch Edeltraud, Danesch Othmar: Le monde fascinant de la flore alpine, Editions M.P.A, Saint-Sulpice (Suisse), b. r. (1984), s. 69, ISBN2-88090-009-3
1234GeoffreyG.BurnieGeoffreyG., GordonG.CheersGordonG., SueS.ForresterSueS., DeniseD.GreigDeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, ISBN3-8331-1916-0, OCLC271991134.
12345678910111213Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase:Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants.Richmond, Chicago:Kew Publishing, The University of Chicago Press,2017,s.232-233. ISBN978-1-84246-634-6.
_-_116.jpg)
