Po kraju

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Po kraju. Opowiadanie dla młodzieży – powieść krajoznawcza dla młodzieży Władysława Umińskiego z 1913 roku. Opowiada o trzytygodniowej podróży dwóch młodych urzędników, Zbigniewa i Marka, którzy podczas urlopu wędrują pieszo i Wisłą z Warszawy przez Puławy i Sandomierz w kierunku Gór Świętokrzyskich.

Powieść łączy opis podróży z wiadomościami geograficznymi, historycznymi i kulturowymi. Szczególne miejsce zajmują w niej naturalistyczne opisy niszczejących zabytków kultury materialnej, służące zwróceniu uwagi na potrzebę ochrony dziedzictwa.

Pod względem artystycznym powieść została oceniona krytycznie przez badaczki literatury: Krystyna Kuliczkowska zaliczyła ją do najmniej udanych powieści krajoznawczych Umińskiego, a Zofia Budrewicz określiła ją jako nieudaną artystycznie.

Historia wydań

Powieść ukazała się w 1913 roku w dwóch częściach. Pierwszą wydało wydawnictwo Michała Arcta, a drugą wydawnictwo „Nasz Świat”.

Fabuła

Bohaterami powieści są dwaj młodzi urzędnicy na urlopie, Zbigniew i Marek, którzy udają się na trzytygodniową wycieczkę po kraju, motywowaną m.in. względami zdrowotnymi jednego z nich, Zbigniewa, będącego rekonwalescentem. Ich trasa prowadzi z Warszawy przez Otwock, Puławy, Kazimierz Dolny, Bochotnicę, Janowiec, Sandomierz, Opatów i Nową Słupię w kierunku Gór Świętokrzyskich. Podczas podróży, odbywanej pieszo i Wisłą, zwiedzają miejscowości i zabytki oraz poznają ich historię. Szczególną uwagę zwracają na niszczejące zabytki kultury materialnej, m.in. ruiny w Kazimierzu Dolnym i Bochotnicy oraz podziemia zabytkowych budowli.

Analiza i odbiór

Po kraju należy do powieści krajoznawczych Umińskiego. Według Zofii Budrewicz autor podporządkował poznawaniu kraju podstawowe elementy świata przedstawionego – konstrukcję bohaterów, przestrzeń i fabułę. Pisarz przedstawiał trasy podróży i praktyczne sposoby ich przemierzania, uzupełniając je wiadomościami geograficznymi, historycznymi i kulturowymi oraz informacjami o postaciach związanych z odwiedzanymi miejscami. Jak zauważa Budrewicz, charakterystycznym zabiegiem w powieściach krajoznawczych Umińskiego było przedstawianie wiedzy bohaterów o zabytkach i postaciach historycznych, a następnie konfrontowanie jej z bezpośrednimi doświadczeniami podczas zwiedzania.

Szczególnie istotnym motywem powieści jest stan zabytków kultury materialnej. Budrewicz zwraca uwagę na naturalistyczne opisy zniszczonych zamków, pałaców, budowli sakralnych i innych zabytków, które kierują uwagę czytelnika na potrzebę ochrony ginącego dziedzictwa. Zrujnowane przestrzenie stają się nośnikami pamięci historycznej; należą do nich m.in. ruiny w Kazimierzu Dolnym i Bochotnicy oraz podziemia zabytkowych budowli. Umiński łączy przy tym obrazy przyrody i historii, natury i kultury, większe znaczenie przypisując krajobrazowi kulturowemu. Idealizowane piękno przyrody zostaje skontrastowane ze zniszczonymi pozostałościami rezydencji, zamków i kościołów. Powieść podejmuje również temat ochrony kultury ludowej, w tym tradycyjnych obyczajów i strojów. Bohaterowie krytycznie odnoszą się do zachowania miejskiej inteligencji odwiedzającej wieś, zarzucając jej m.in. przepłacanie za produkty i usługi oraz przyczynianie się w ten sposób do demoralizacji mieszkańców wsi. Jako przeciwieństwo takiego zachowania przedstawiono postawę głównych bohaterów, którzy podczas spotkania z mieszkańcami wsi płacą za otrzymane produkty według obowiązujących cen.

Budrewicz ocenia jednak powieść jako nieudaną artystycznie. Dążenie autora do wiernego przedstawienia topografii oraz przekazania precyzyjnych i wyczerpujących informacji geograficzno-przyrodniczych ograniczało przedstawienie przeżyć podróżnych. Również Krystyna Kuliczkowska zaliczyła Po kraju do najmniej udanych powieści krajoznawczych Umińskiego.

Magdalena Jonca zwróciła uwagę, że mimo zaliczania Po kraju do najsłabszych powieści krajoznawczych Umińskiego, utwór był w swoim czasie „poczytny” i ujawniała się w nim szczególna wrażliwość na piękno ojczystego krajobrazu. Zdaniem badaczki wyprawa bohaterów, w odróżnieniu od konwencjonalnych podróży znanych z dziewiętnastowiecznej prozy, nie służy poszukiwaniu przygód, lecz sprzyja refleksji nad historią odwiedzanych miejsc i emocjonalnemu przeżywaniu krajobrazu. Za ideę przewodnią powieści Jonca uznała poszukiwanie piękna w szczegółach ojczystego pejzażu, przywołując cytowaną w utworze łacińską sentencję Hic mihi locus super omnia orbis terrarum videtur, którą bohaterowie odczytują jako wyraz przywiązania do rodzinnej ziemi.

Przypisy