Q-analog

q-analog – twierdzenie bądź tożsamość zawierająca zmienną q, które dają dobrze znany wynik przy wzięciu granicy przy q→1 (w większości sytuacji wewnątrz zespolonego koła jednostkowego). Najwcześniejszym szczegółowo studiowanym q-analogiem był podstawowy szereg hipergeometryczny wprowadzony w XIX wieku.

q-analogi znajdują zastosowanie w wielu działach, w tym studiach nad fraktalami, czy miarami wielofraktalnymi (ang. multi-fractal measure) i wyrażeniami entropii chaotycznych systemów dynamicznych. Związek z fraktalami i systemami dynamicznymi wynika z faktu, iż większość schematów fraktalnych ma w ogólności symetrie grup Fuchsa (zob. przykładowo Indra's Pearls i sieć Apoloniusza), a w szczególności – grup modularnych. Związek łączy geometrię hiperboliczną i teorię ergodyczną, gdzie całki eliptyczne i formy modularne grają główną rolę; już same q-szeregi są blisko związane z całkami eliptycznymi.

q-analogi pojawiają się również podczas studiowania grup kwantowych oraz w q-zdeformowanych superalgebrach. Związek jest tu podobny w tym, iż większość teorii strun wyrażona jest w języku powierzchni Riemanna, co stanowi połączenie z krzywymi eliptycznymi, które mają z kolei związek z q-szeregami.

Wstępne przykłady

Zauważając, że

limq→11−qn1−q=n

(nie jest niezbędnym w skończonych wyrażeniach tego typu ograniczenie q do wnętrza okręgu jednostkowego), można zdefiniować q-analog liczby n, znany także jako q-nawias lub q-liczba n, jako

[n]q=1−qn1−q.

Za jego pomocą można zdefiniować q-analog silni, q-silnię, jako

[n]q!=[1]q[2]q…[n−1]q[n]q=1−q1−q1−q21−q…1−qn−11−q1−qn1−q=1(1+q)…(1+q+⋯+qn−2)(1+q+⋯+qn−1).

Raz jeszcze zwykłą silnię uzyskuje się przechodząc do granicy przy q→1.

Korzystając z q-silni można przejść do definicji współczynników q-dwumianowych, znanych również jako współczynniki Gaussa, wielomiany Gaussa lub dwumiany Gaussa:

[nk]q=[n]q![n−k]q![k]q!.

q-analogi kombinatoryczne

Współczynniki Gaussa zliczają podprzestrzenie skończonej przestrzeni liniowej. Niech q będzie liczbą elementów ciała skończonego (liczba q jest wtedy potęgą liczby pierwszej, q=pr, tak więc wykorzystanie litery q jest szczególnie stosowne). Wówczas liczba k-wymiarowych podprzestrzeni n-wymiarowej przestrzeni liniowej nad ciałem q-elementowym wynosi

[nk]q.

Zbiegając z q do 1 uzyskuje się współczynnik dwumianowy

(nk)

lub innymi słowy liczbę k-elementowych podzbiorów zbioru n-elementowego.

Na tej podstawie skończoną przestrzeń liniową można postrzegać za q-uogólnienie zbioru, a jej podprzestrzenie jako q-uogólnienia jego podzbiorów. Okazał się to owocny punkt widzenia podczas znajdowania nowych, interesujących twierdzeń. Przykładowo istnieją q-analogi twierdzenia Spernera i teorii Ramseya.

q → 1

W przeciwieństwie do uzmienniania q i postrzegania q-analogów jako deformacji można rozważać przypadek kombinatoryczny q=1 jako granicę q-analogów przy q→1 (często nie można po prostu przyjąć we wzorach q=1, stąd potrzeba brania granic).

Zobacz też