Rabka-Zdrój

Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia.

Rabka-Zdrój

Rabka

miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Widok na ulicę W. Orkana – w tle dawny drewniany kościół (obecnie Muzeum im. Władysława Orkana), budynek Teatru Lalek „Rabcio” oraz kościół św. Marii Magdaleny
Herb Flaga
Dewiza: Miasto Dzieci Świata
Państwo	Polska
Województwo	małopolskie
Powiat	nowotarski
Gmina	Rabka-Zdrój
Data założenia	XII wiek
Prawa miejskie	21 września 1953
Burmistrz	Leszek Świder
Powierzchnia	36,70 km²
Wysokość	500–590 m n.p.m.
Populacja (2024) • liczba ludności • gęstość	12 233 333,3 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 18
Kod pocztowy	34-700
Tablice rejestracyjne	KNT
Położenie na mapie powiatu nowotarskiego Rabka-Zdrój
Położenie na mapie Polski Rabka-Zdrój
Położenie na mapie województwa małopolskiego Rabka-Zdrój
49°36′36″N 19°57′10″E/49,610000 19,952778
TERC (TERYT)	1211124
SIMC	0962503
Hasło promocyjne: Miasto na cztery pory roku
Urząd miejski ul. Parkowa 2 34-700 Rabka-Zdrój
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Cytaty w Wikicytatach
Strona internetowa
BIP

Rabka-Zdrój (do 1999 Rabka, obecnie nazwa używana potocznie) – miasto w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Rabka-Zdrój. Położona jest w Kotlinie Rabczańskiej, na wysokości 500–590 m n.p.m., u ujścia potoków Poniczanki, Słonki i Skomielnianki do Raby.

Historia

Nazwę po raz pierwszy wymienia, powołując się na dokument Bolesława Wstydliwego z 1254 roku, Jan Długosz w formie Sal in Rabschyca, co wskazuje, że już w średniowieczu rabczańskie solanki były znane i prawdopodobnie wykorzystywane dla potrzeb klasztoru cystersów, na terenie dóbr których leżała osada.

W 1595 roku wieś położona w powiecie szczyrzyckim województwa krakowskiego była własnością kasztelanowej krakowskiej Anny z Sieniawskich Jordanowej.

Jak wspominał w 1860 roku Eugeniusz Janota w Przewodniku w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin:

Na wschód od téj wsi ku wiosce Słoném zwanéj, leżącéj nad potokiem Słonką jest sześć źródeł wody słonéj, jodowobromowéj żelezistéj, od niepamiętnych czasów od górali Beskidowych na gubienie woli używanéj, lecz za doniesieniem jakiegoś lekarza 1813 roku z rozkazu rządu kamieniami zawalonych i strzeżonych, by wody nie brano. Z nazwy jednego z tych źródeł (na polu dworskiém) na szybisku wnosić wypada, że tu kiedyś były kopalnie, niezawodnie soli.

W wyniku badań przeprowadzonych w 1858 roku przez krakowskiego chemika Adolfa Aleksandrowicza i lekarza prof. Fryderyka Skobla stwierdzono, że miejscowe solanki są jednymi z najsilniejszych solanek jodowo-bromowych w Europie. Pierwszy zakład kąpielowo-leczniczy powstał w 1864 roku, a w 1872 roku otwarto zakład leczenia dzieci. Specyficzny mikroklimat spowodował, że Rabka szybko rozwijała się, zwłaszcza jako uzdrowisko dziecięce.

Podczas okupacji hitlerowskiej, w 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 650 Żydów. W sierpniu 1942 roku zostali wywiezieni do obozu zagłady w Bełżcu, a część do getta w Nowym Targu. Pod okupacją niemiecką działała szkoła policji bezpieczeństwa i SD dowodzona przez Wilhelma Rosenbauma. 29 stycznia 1945 roku miasto zostało zajęte przez jednostki 38 Armii 4 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Ku czci żołnierzy radzieckich poległych w walkach o miasto po wojnie odsłonięto pomnik w Parku Zdrojowym.

Po II wojnie światowej Rabka była obok Zakopanego głównym krajowym ośrodkiem leczenia gruźlicy. Kiedy przestała być ona chorobą społeczną, sanatoria (w tym Instytut Matki i Dziecka oraz Śląski Ośrodek Rehabilitacji Dzieci) przekształcono w placówki leczenia schorzeń dróg oddechowych (głównie astmy oskrzelowej) oraz schorzeń kardiologicznych.

Na przełomie czerwca i lipca 1945 roku w willach „Juras”, „Stasin” i „Niemen” Tymczasowy Komitet Pomocy dla Ludności Żydowskiej w Krakowie umieścił około setki dzieci żydowskich ocalałych z Holocaustu oraz 250 dorosłych osób. Wywołało to wrogość części lokalnego środowiska; utworzona w prywatnym gimnazjum komórka Ruchu Oporu Armii Krajowej (związana z katechetą ks. Józefem Hojołem) dokonała w sierpniu 1945 roku trzech zbrojnych napadów na budynki sierocińca z użyciem broni palnej, granatów i panzerfausta (12, 19 oraz w nocy z 26 na 27 sierpnia). Ataki nie pociągnęły za sobą ofiar śmiertelnych, doprowadziły jednak do ewakuacji i likwidacji ośrodka 28 sierpnia 1945 roku.

21 września 1953 roku Rabka uzyskała prawa miejskie. W latach 1975–1998 administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego. W 1999 roku oficjalna nazwa miasta została rozszerzona do formy **Rabka-Zdrój**.

Współczesność

Rabka nazywana jest „Miastem Dzieci Świata”. Tytuł ten w 1996 roku na wniosek Międzynarodowej Kapituły Orderu Uśmiechu nadał miastu wojewoda nowosądecki. W tym samym roku utworzono Muzeum Orderu Uśmiechu, przeniesione później na teren rodzinnego parku rozrywki dla dzieci „Rabkoland”.

W mieście funkcjonuje teatr lalek – Państwowy Teatr Lalek „Rabcio”. Zabytkowy budynek dawnego dworca kolejowego zaadaptowano na siedzibę Miejskiej Biblioteki Publicznej, przed którym odsłonięto pomnik Świętego Mikołaja. Od 1985 roku organizowany jest Konkurs Recytatorski im. Antoniny Zachary-Wnękowej, a w Parku Zdrojowym ustawiono dedykowaną poetce pamiątkową ławeczkę. Od 2014 roku odbywa się Międzynarodowy Festiwal Literatury Dziecięcej „Rabka Festival”.

W Parku Zdrojowym znajduje się także pomnik Jana Pawła II (miejsce początku jednego ze szlaków papieskich) oraz uruchomione w 2009 roku cylindryczne tężnie solankowe.

Zanieczyszczenie powietrza: specyficzne położenie geograficzne w dnie kotliny utrudnia cyrkulację powietrza, w wyniku czego w sezonie grzewczym występują epizody smogowe o podwyższonym stężeniu pyłów zawieszonych.

Etnografia

Ze względu na położenie Kotliny Rabczańskiej na styku szlaków komunikacyjnych, rejon Rabki-Zdroju stanowił strefę krzyżowania się wpływów kilku grup góralskich: Zagórzan, Podhalan, Kliszczaków, Babiogórców oraz Orawian. W literaturze etnograficznej dawnych mieszkańców tych okolic określano niekiedy terminem „lud rabczański”.

W połowie XIX wieku Wincenty Pol w rozprawie Rzut oka na północne stoki Karpat (1851) zaliczył Rabkę i okolice do górali zagórzańskich, określając ich mianem „Górali od Rabki”. Z kolei Seweryn Udziela w 1918 roku włączył obszar ten w zasięg Kliszczaków. Współcześnie na kulturę ludową Rabki silny wpływ wywiera tradycja podhalańska (szczególnie w stroju i obrzędowości), w związku z czym przez część etnografów ludność ta klasyfikowana bywa jako północna podgrupa Podhalan.

Burmistrzowie Rabki-Zdroju od 1990 roku

Na podstawie materiałów Urzędu Miejskiego:

• Witold Wnęk (1990–1994)
• Jan Wieczorkowski (1994–1998)
• Eligiusz Myśliwy (1998–2002)
• Antoni Rapacz (2002–2006)
• Ewa Przybyło (2006–2018)
• Leszek Świder (od 2018)

Integralne części miasta

Demografia

Piramida wieku mieszkańców Rabki-Zdroju:

Transport

Uzdrowisko

Podstawą lecznictwa uzdrowiskowego są złoża solanek jodkowo-chlorkowo-sodowo-bromkowych wydobywane z ujęć głębinowych sięgających głębokości do 1200 m (ujęcia „Helena”, „Krakus”, „Piotr”). Temperatura wód w ujęciach dochodzi do 30 °C.

Uzdrowisko specjalizuje się w leczeniu chorób układu oddechowego, chorób kardiologicznych, narządu ruchu oraz cukrzycy u dzieci i dorosłych. W mieście funkcjonują szpitale uzdrowiskowe, sanatoria (m.in. Śląskie Centrum Rehabilitacyjno-Uzdrowiskowe, Sanatorium „Cegielski”), zakłady przyrodolecznicze oraz zamiejscowa klinika Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc.

Zabytki i atrakcje turystyczne

• Zabytkowy drewniany kościół pw. św. Marii Magdaleny z 1606 roku (rozbudowany w latach 1744–1778), od 1936 roku mieszczący Muzeum im. Władysława Orkana,
• Modrzewiowa organistówka z 1860 roku,
• Neogotycki murowany kościół parafialny pw. św. Marii Magdaleny z lat 1902–1908,
• Kościół zdrojowy pw. św. Teresy z kapliczką z 1928 roku,
• Zabytkowy cmentarz parafialny,
• Park Zdrojowy z pijalnią wód i tężniami solankowymi,
• Rodzinny Park Rozrywki Rabkoland,
• Muzeum Górali i Zbójników (Dom pod Trzema Madonnami),
• Drewniane wille zdrojowe z przełomu XIX i XX wieku (m.in. willa „Gwiazda”, willa „Konary”).

Oświata

W Rabce-Zdroju funkcjonują placówki wychowania przedszkolnego, szkolnictwa podstawowego, średniego i specjalnego:

• Szkoła Podstawowa nr 1 im. Obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku
• Szkoła Podstawowa nr 2 im. Władysława Orkana
• Szkoła Podstawowa nr 3 im. Adama Mickiewicza
• Szkoła Podstawowa nr 4 im. Jana Kochanowskiego
• Katolicka Szkoła Podstawowa im. Najświętszej Rodziny z Nazaretu
• I Liceum Ogólnokształcące im. Eugeniusza Romera w Rabce-Zdroju
• Zespół Szkół im. ks. prof. Józefa Tischnera (w tym II Liceum Ogólnokształcące oraz Technikum Informatyczne)
• Zespół Szkół Uzdrowiskowych prowadzący nauczanie pacjentów sanatoriów i szpitali dziecięcych
• Szkoła dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących im. św. Tereski (filia Zakładu dla Niewidomych w Laskach)

Turystyka

Rabka-Zdrój stanowi węzeł pieszych szlaków turystycznych w Gorce i Beskid Wyspowy:

• – fragment Głównego Szlaku Beskidzkiego prowadzący z Babiej Góry i Jordanowa przez Rabkę, Maciejową i Stare Wierchy na Turbacz,
• – z Rabki-Zarytego na Luboń Wielki,
• – z centrum miasta na Luboń Wielki,
• – z Rabki-Zarytego przez Perć Borkowskiego na Luboń Wielki,
• – z Rabki przez Piątkową Górę do Raby Wyżnej.

Wspólnoty wyznaniowe

• Kościół rzymskokatolicki:
  • parafia św. Marii Magdaleny
  • parafia Matki Bożej Częstochowskiej (Zaryte)
  • parafia św. Teresy od Dzieciątka Jezus
• Kościół Chrześcijan Baptystów w RP:
  • zbór w Rabce-Zdroju
• Świadkowie Jehowy:
  • zbór Rabka (Sala Królestwa w Nowym Targu)

Współpraca międzynarodowa

Miasta i gminy partnerskie:

• Murrhardt (od 2009)
• Château-Gontier (od 2009)
• Frome (od 2009)
• Kiskunfélegyháza (od 2013)

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Oficjalny serwis miejski Urzędu Miejskiego w Rabce-Zdroju
• Rabka ze Słonką, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IX: Pożajście – Ruksze, Warszawa 1888, s. 343 .