Rebeca Atencia

Młodość i wykształcenie

Dzieciństwo spędziła w rodzinnym Ferrolu w Galicji. Jest szóstym z siedmiorga dzieci w rodzinie. Jako dziecko wiele czasu przebywała z rodzeństwem w okolicznych lasach. Szympansami zainteresowała się jako ośmioletnia dziewczynka, po obejrzeniu filmu dokumentalnego o tych zwierzętach. Gdy miała dziewięć lat, w okolicy wybuchł pożar lasu. Miejscowy leśniczy Jaime uratował wtedy młode dzikie zwierzęta, wyleczył je i wypuścił na wolność. Jak wspominała, właśnie wtedy postanowiła zostać lekarką weterynarii. Ukończyła studia weterynaryjne na Uniwersytecie Complutense w Madrycie. W czasie studiów odbywała praktyki m.in. w madryckim ogrodzie zoologicznym oraz w ośrodkach rehabilitacji dzikich zwierząt Brinzal i GREFA. Po studiach zdobywała doświadczenie w opiece weterynaryjnej nad dzikimi zwierzętami w hiszpańskich ogrodach zoologicznych i ośrodkach dla zwierząt. Była m.in. główną lekarką weterynarii parku Aitana Safari w prowincji Alicante. Przez kilka lat współpracowała z madryckim azylem dla naczelnych Rainfer, który przyjmował wówczas pierwsze szympansy.

Praca w Republice Konga

W 2004 roku po raz pierwszy odwiedziła Kongo i otrzymała wtedy propozycję pracy przy projekcie reintrodukcji szympansów. W 2005 roku, w wieku 28 lat, razem ze swoim ówczesnym partnerem Fernandem Turmo rozpoczęła pracę w organizacji pozarządowej HELP Congo przy programie reintrodukcji osieroconych szympansów w Parku Narodowym Conkouati-Douli(inne języki). Była tam lekarką weterynarii i kierowniczką obozu; nadzorowała też nieinwazyjne badania dzikich szympansów. Przed upływem roku kierowała już złożonym z Kongijczyków zespołem, który monitorował wypuszczone do lasu szympansy, choć przyjechała do Konga bez znajomości francuskiego i nauczyła się go na miejscu. Obóz leżał w głębi lasu i jedyną łączność ze światem zapewniało mu radio.

Jeszcze w tym samym roku obóz w Conkouati-Douli odwiedziła Jane Goodall, która po zapoznaniu się z pracą Atencii zaproponowała jej kierowanie ośrodkiem Tchimpounga. Atencia postawiła warunek, że ośrodek będzie prowadził również reintrodukcję szympansów, na co Goodall przystała. Goodall mówiła później, że widziała w niej siebie z młodości. Atencia dołączyła do Instytutu Jane Goodall w 2006 roku, a w 2009 roku została dyrektorką wykonawczą jego oddziału w Republice Konga.

Ośrodek Tchimpounga, założony w 1992 roku, rozrósł się pod jej kierownictwem. Atencia nadzorowała trwającą siedem lat rozbudowę ośrodka o trzy pobliskie wyspy na rzece Kouilou, na których szympansy niemogące wrócić na wolność żyją w grupach, w warunkach zbliżonych do naturalnych. Zwierzęta pozostają tam pod opieką weterynaryjną i są dokarmiane, ponieważ nie mogą opuścić wysp w poszukiwaniu pożywienia. Według instytutu żaden szympans nie został dotąd wypuszczony poza granice azylu. Poza szympansami ośrodek przyjmuje m.in. mandryle, papugi żako i łuskowce. Atencia uczestniczyła w sprowadzeniu do Konga papug żako skonfiskowanych w Hiszpanii podczas akcji przeciwko nielegalnemu handlowi zwierzętami. W maju 2024 roku przewieziono do Tchimpounga 34 takie ptaki, które po aklimatyzacji miały zostać wypuszczone na wolność. Brała też udział w reintrodukcji mandryli do Parku Narodowego Conkouati-Douli oraz w ratowaniu młodego goryla, odebranego handlarzom zwierząt w Mozambiku.

Działalność kierowanego przez nią oddziału opiera się na trzech filarach: opiece nad uratowanymi zwierzętami, wspieraniu organów ścigania w walce z nielegalnym handlem dzikimi zwierzętami oraz edukacji ekologicznej mieszkańców. Kampania edukacyjna obejmowała zajęcia w szkołach i plakaty rozwieszane m.in. na lotniskach i dworcach kolejowych. Pierwsze plakaty, rozwieszone w Pointe-Noire, przedstawiały równanie: szympans lub goryl plus pieniądze równa się człowiek w kajdankach. Według Atencii około 2010 roku do ośrodka trafiało rocznie około 12 osieroconych szympansów, a w 2020 roku już tylko jeden lub dwa. Spadek ten przypisuje wieloletnim kampaniom edukacyjnym, dzięki którym osierocone szympansy niemal przestały trafiać do ośrodka. W wywiadach zwraca też uwagę, że spożywanie mięsa dzikich zwierząt i niszczenie lasów sprzyjają przenoszeniu na ludzi chorób, takich jak gorączka krwotoczna Ebola i COVID-19.

Atencia szkoli też miejscowy personel weterynaryjny i prowadzi obserwacje rehabilitowanych szympansów. Gdy obejmowała kierownictwo ośrodka, kobiety stanowiły zaledwie 10% ze 130 pracowników. Atencia awansowała część z nich na stanowiska kierownicze, a ośrodek sfinansował pracownicom kursy prawa jazdy, aby mogły prowadzić samochody terenowe. W 2022 roku jej zespół liczył 135 pracowników.

Bierze udział w akcjach ratowania szympansów także poza Kongiem, m.in. w Angoli, Gwinei Bissau i Hiszpanii. Jedną z takich akcji było przewiezienie do Tchimpounga trzech samic szympansa, przetrzymywanych nielegalnie przy restauracji w angolskiej prowincji Kabinda. W 2022 roku uczestniczyła w uratowaniu czterech szympansów w Gwinei Bissau i ośmiu w Angoli. W lutym 2026 roku kierowała przewiezieniem do Tchimpounga młodej samicy szympansa i mandryla, przetrzymywanych nielegalnie przez rodzinę w Gwinei Równikowej.

Jedną z jej najbardziej znanych podopiecznych jest samica szympansa Wounda, uratowana w 2004 roku w stanie skrajnego wycieńczenia. Zwierzę przeżyło m.in. dzięki transfuzji krwi od innego szympansa, według Instytutu Jane Goodall pierwszej takiej transfuzji przeprowadzonej w Afryce. Jane Goodall przypisywała ocalenie Woundy właśnie Atencii. W 2013 roku Wounda została wypuszczona na wyspę Tchindzoulou, a nagranie, na którym przed odejściem obejmuje Jane Goodall, obiegło internet - do 2014 roku obejrzano je kilka milionów razy. Podobna scena rozegrała się w 2015 roku, gdy na jedną z wysp przenoszono szympansa Ulengue, przyjętego do ośrodka w 2006 roku z ogrodu zoologicznego w Brazzaville. Po wypuszczeniu podbiegł do Fernanda Turmo, a następnie objął Atencię, przy wydarzeniu obecna była Jane Goodall.

Atencia współpracowała z Jane Goodall do jej śmierci 1 października 2025 roku. W poprzednim tygodniu spędziła z nią kilka dni w Nowym Jorku. Po śmierci brytyjskiej badaczki hiszpańskie media przedstawiały Atencię jako kontynuatorkę jej dzieła.

Działalność naukowa

Stopień doktora uzyskała na Wydziale Weterynarii Uniwersytetu Complutense, gdzie 19 stycznia 2016 roku obroniła rozprawę Parámetros clínicos de chimpancé (Pan troglodytes) en programas de rehabilitación y reintroducción en su medio natural („Parametry kliniczne szympansa w programach rehabilitacji i reintrodukcji do środowiska naturalnego”), przygotowaną w Katedrze Fizjologii Zwierząt. Jej promotorami byli Luis Revuelta Rueda i Pedro Luis Lorenzo González. Rozprawa uzyskała ocenę sobresaliente cum laude. W pracy, na podstawie danych z rutynowych badań prowadzonych przez dziesięć lat w Tchimpounga, ustaliła wartości referencyjne parametrów klinicznych szympansów żyjących w warunkach półwolnościowych: wyników elektrokardiogramu, badań hematologicznych, elektroforezy hemoglobiny i białek surowicy (proteinogramu) oraz temperatury ciała wraz z jej rytmem dobowym i rocznym. W streszczeniu rozprawy wskazano, że jest to pierwszy opis elektrokardiogramu szympansa.

Znaczna część jej badań dotyczy kardiologii szympansów. W 2015 roku opublikowała przedziały referencyjne EKG dla klinicznie zdrowych szympansów urodzonych na wolności, opracowane na podstawie badań 100 osobników z Tchimpounga. U 47% młodych i 61% dorosłych zwierząt zapis wykazywał cechy przerostu lewej komory według kryteriów stosowanych u ludzi. Choroby serca uznaje się za główną przyczynę zgonów szympansów w niewoli, a wartości referencyjne mają ułatwiać ich rozpoznawanie. W 2017 roku jako pierwsza autorka opisała, jak cztery protokoły znieczulenia stosowane w warunkach terenowych wpływają na częstość akcji serca i ciśnienie tętnicze u 176 szympansów. Współpracuje z programem badawczym International Primate Heart Project, działającym przy Cardiff Metropolitan University. W jego ramach przebadano m.in. 290 szympansów z trzech afrykańskich azyli i wykazano, że u samców czynność lewej komory serca pogarsza się w młodszym wieku niż u samic.

Jest współautorką kilkudziesięciu publikacji naukowych, przygotowanych wspólnie z zespołami z uczelni europejskich i amerykańskich. Dotyczą one m.in. fizjologii i znieczulania szympansów, kardiologii porównawczej człowiekowatych, chorób zakaźnych oraz zdolności poznawczych szympansów. Należy do nich opublikowane w 2019 roku w „Proceedings of the National Academy of Sciences” badanie porównujące budowę i pracę lewej komory serca szympansów, goryli i ludzi w kontekście ewolucji wytrzymałości fizycznej człowieka. Jest też m.in. współautorką opisu pierwszego wykrycia enterowirusa C99 u szympansa z ostrym porażeniem wiotkim (2015) oraz opublikowanej w 2012 roku w „Nature” pracy porównującej genom bonobo z genomami szympansa i człowieka, do której dostarczyła próbki. W latach 2022–2024 była profesorką wizytującą na Wydziale Weterynarii Uniwersytetu Complutense.