Transfuzja krwi

Transfuzja krwi (przetoczenie krwi) – zabieg polegający na przetaczaniu pewnej ilości krwi lub składników krwi przez wkłucie dożylne. Ma na celu substytucję utraconych składników w wyniku operacji, urazy lub kiedy organizm ma zaburzony proces wytwarzania krwi.

Historia

Początki stosowania krwi w leczeniu chorób można znaleźć już w czasach starożytnych. Zachowane informacje (z greckiego, asyryjskiego i babilońskiego piśmiennictwa) donoszą o składaniu bóstwom krwawych ofiar, ale także o kąpielach i piciu krwi zwierzęcej i ludzkiej (zwłaszcza wrogów), co miało działać leczniczo, odmładzająco, przedłużać życie czy zapewniać zwycięstwa. Krew uważano również za płyn, w którym mogą gromadzić się substancje odpowiadające za różne choroby. Upusty krwi wprowadzone przez Hipokratesa do sposobów leczenia, były często stosowane w medycynie.

Krytyka poglądów Galena

Przez wiele stuleci obowiązywał błędny pogląd poparty przez Galena (II w. n.e.), który twierdził, że serce nie jest mięśniem, a ośrodkiem naturalnego ciepła i składa się z dwóch komór, a krew rodzi się z pokarmów w wątrobie. Dopiero pod koniec XV wieku powszechna stała się krytyka poglądów Galena (między innymi Andreas Vesalius), co poskutkowało pojawieniem się pierwszych prac badawczych, którym zawdzięczamy odkrycie mechanizmu krążenia krwi.

Do odkryć związanych z krążeniem krwi, przyczynił się między innymi William Harvey (1578–1657), który w swojej pracy zgłębiał dokładny mechanizm działania serca. Wkład poczynili także brytyjscy uczeni Christopher Wren (1632–1723) oraz Robert Boyle (1627–1691), którzy w ramach swoich prac z lat 1663–1665, zajmowali się zagadnieniem wprowadzania różnych substancji do organizmów psów. Były to kilka z pierwszych zasadniczych wysiłków, podejmowanych na drodze do praktycznych prób właściwej transfuzji krwi.

W drugiej połowie XVII wieku wielu badaczy podejmowało próby przetaczania krwi zwierzęcej (psów, jagniąt, cieląt) ludziom, które to próby niestety kończyły się jednak śmiercią ludzkich biorców. Z powodu ciężkich i śmiertelnych powikłań, prawie na dwa wieki zaniechano przetaczania krwi, a w niektórych krajach, takich jak Anglia, Francja, czy Włochy całkowicie zabroniono leczenia krwią, ustanawiając odpowiednie akty prawne.

Dalsze próby przetaczania krwi

Kolejne próby przetaczania krwi zostały podjęte w 1818 roku przez Jamesa Blundella (1790–1878) – angielskiego położnika, który przeprowadził pierwszą zakończoną pomyślnie transfuzję krwi pacjentowi z krwotokiem. Dawcą był mąż pacjentki, od którego pobierano małe ilości krwi specjalnie skonstruowaną strzykawką. Pomimo sięgających prawie 70% śmiertelnych powikłań – przetoczenia krwi stosowano coraz częściej w Europie, a także w Stanach Zjednoczonych.

James Blundell – wraz ze swoimi następcami – wykazał niebezpieczeństwa związane z przetaczaniem krwi heterologicznej (pochodzącej od innego osobnika) i stwierdził, że krew żylna nadaje się do tego celu równie dobrze jak tętnicza. Opracował on również metody zapobiegania krzepnięciu krwi (podgrzewanie, defibrynacja, stosowanie antykoagulantów), udoskonalił techniki i sprzęt do transfuzji oraz zwrócił uwagę na konieczność unikania przedostawania się powietrza do zestawu przetoczeniowego. Rozwój transfuzjologii stymulował badania nad dożylnym podawaniem rozmaitych płynów, przyczyniając się do rozwoju terapii dożylnej. Wprowadzanie transfuzji do praktyki medycznej przebiegało jednak powoli, gdyż zabieg ten często kończył się śmiercią pacjenta. Wynikało to z niedoskonałości samej procedury i stosowanych narzędzi, a także z braku wiedzy na temat niezgodności grup krwi.

Odkrycie grup krwi

Przełomem dla hematologii stało się odkrycie w 1901 roku przez austriackiego lekarza Karla Landsteinera (1868–1943) trzech grup krwi oraz określenie zasad bezpiecznego przetaczania krwi, za co w 1930 roku otrzymał on Nagrodę Nobla. Czwartą grupę AB w układzie grupowym, nazwanym później ABO, określili w 1902 roku Alfred Decastello (1872–1960) i Adrian Struli (1873–1964).

Odkrycie w 1940 roku przez Karla Landsteinera oraz amerykańskiego hematologa Aleksandra Wienera (1907–1976) białka związanego z antygenem grupowym Rh (dziś znanym jako antygen D), który odpowiada za grupę krwi Rh+, oznaczało prawdziwe włączenie transfuzji krwi do lecznictwa i stworzyło pewne podstawy współczesnej transfuzjologii. Zastosowanie cytrynianu sodu pozwoliło na przechowywanie krwi od 4 do 7 dni. Tak konserwowaną krew wykorzystywano w czasie I wojny światowej, a pierwsze banki krwi utworzone zostały przez armię brytyjską w 1916 roku. Miarą znaczenia krwiolecznictwa w świecie było powołanie w Paryżu w 1937 roku Międzynarodowego Towarzystwa Przetaczania Krwi (ang. International Society of Blood Transfusion - obecnie z siedzibą w Amsterdamie).

Zarys historii organizacji krwiolecznictwa w Polsce

W XIX w. także polscy lekarze zajmowali się problematyką transfuzji krwi. Wśród nich należy wymienić: Ludwika Bierkowskiego (1801–1860), Polikarpa Girsztowta (1827–1877), Witolda Orłowskiego (1874–1966), Ludwika Rydygiera (1850–1920), a także Ludwika Hirszfelda (1884–1954), który we współpracy z Emilem von Dungernem (1867–1961) udowodnił, że dana grupa krwi jest stałą cechą osobniczą dla każdego człowieka i pozostaje niezmienna przez całe życie, a dziedziczenie grup krwi odbywa się w zgodzie z prawami Mendla.

Pierwszym ośrodkiem w Polsce zajmującym się problemami transfuzjologii był założony w 1935 roku Instytut Pobierania i Konserwacji Krwi w Warszawie. Rok później utworzono Ośrodek Przetaczania Krwi w Łodzi. Działania wojenne, podczas których wzrosło zapotrzebowanie na krew, przyśpieszyły po II wojnie światowej proces tworzenia krajowej służby krwi – w Łodzi powstaje wówczas pierwsza stacja przetaczania krwi. W tym czasie zgodnie z decyzją Ministra Zdrowia organizowaniem stacji krwiodawstwa w siedmiu dużych miastach zajmował się Polski Czerwony Krzyż (1947–1949) a jego funkcje przejął utworzony w 1951 roku Instytut Hematologii w Warszawie, który sprawował nadzór merytoryczny nad powstałą siecią stacji, a także prowadził badania nad rozwojem transfuzjologii.

Stan po 1989 roku

Do 1998 roku w Polsce funkcjonowało 21 wojewódzkich stacji krwiodawstwa oraz prawie 450 punktów krwiodawstwa działających w szpitalach. W 1999 roku Wojewódzkie Stacje Krwiodawstwa zostały przekształcone w Regionalne Centra Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa (RCKiK). W 1999 roku na mocy Ustawy o Publicznej Służbie Krwi nadzór nad krwiodawstwem przejęło Krajowe Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa. Regionalne Centra Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa przejęły od szpitali punkty krwiodawstwa – dzisiejsze oddziały terenowe (OT). Po nowelizacji Ustawy o Publicznej Służbie Krwi od 2003 roku nadzór merytoryczny nad krwiodawstwem i krwiolecznictwem w Polsce sprawuje Instytut Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie, a Krajowe Centrum uległo likwidacji. Od 2006 roku koordynacją działalności krwiodawstwa i krwiolecznictwa zajmuje się utworzone w tym celu Narodowe Centrum Krwi.

Cele transfuzji

W ramach transfuzji można podać cztery rodzaje preparatów krwi:

Większość krwi wykorzystywanej do transfuzji pochodzi od ochotników oddających krew pełną. Czasami pacjenci oddają własną krew, która jest przechowywana na wypadek konieczności jej użycia podczas planowego zabiegu chirurgicznego (autotransfuzja).

Wskazania do transfuzji krwi

Najczęstszymi wskazaniami do wykonania przetoczenia krwi są:

Zgodność grup krwi

W przypadku transfuzji niezbędne jest stosowanie krwi zgodnej grupowo. Dwa najważniejsze układy grupowe to ABO/AB0 (podział na cztery warianty antygenów: A, B, AB i O/0) oraz Rh (obecność [Rh+] lub brak [Rh-] antygenu D).

Obecność antygenów w poszczególnych grupach krwi:

Tabela zgodności grup krwi
Biorca Dawca
0-0+B-B+A-A+AB-AB+
AB+ XXXXXXXX
AB- X X X X 
A+ XX  XX  
A- X   X   
B+ XXXX    
B- X X     
0+ XX      
0- X       

Legenda: X - prawidłowe krzyżowanie grup krwi.

Jeśli w krwi biorcy znajdują się przeciwciała przeciwko antygenom dawcy, to następują powikłania potransfuzyjne. Krwinki dawcy zostają zniszczone w organizmie biorcy.

Powikłania poprzetoczeniowe

Możliwe powikłania to najczęściej:

Możliwe są także inne powikłania):

Według badań przeprowadzonych w Poznaniu w latach 2011–2018, najczęstszymi powikłaniami były alergia i niehemolityczna reakcja gorączkowa (FNHTR).

Jednostki uprawnione do pobierania krwi w Polsce

W Polsce do pobierania krwi i jej składników uprawnione są wyłącznie:

Główne zadania centrów krwiodawstwa i krwiolecznictwa

Do ich głównych celów należą:

Prawo

W Polsce prawnie można odmówić transfuzji krwi (testament życia).

Transfuzja krwi a religia

Ze względów religijnych przyjęcia transfuzji krwi pełnej, jak również jej 4 głównych składników, odmawiają Świadkowie Jehowy. Powołują się oni na tekst Pisma Świętego z księgi Dziejów Apostolskich 15:20, 28–29. Zgadzają się jednak na autotransfuzje (przechowywanie krwi pacjenta z myślą o nadchodzącej operacji). Dopuszczają także stosowanie dostępnych metod alternatywnych wobec transfuzji, takich jak hemodylucja, hemodializa, śródoperacyjne odzyskiwanie krwi czy użycie płucoserca. Przyjmowanie frakcji krwi, np. koncentratu płytkowego uzyskiwanego z krwi jest pozostawione osobistej decyzji.

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 Treatments for Blood Disorders - Blood transfusion. nhlbi.nih.gov. [dostęp 2026-08-23]. (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 Rys historyczny. gov.pl. [dostęp 2026-08-28]. (pol.).
  3. ↑ C. Wren, Experiments on the Injection of Liquors into the Veins of Animals. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 1665.
  4. ↑ P. Learoyd: The history of blood transfusion prior to the 20th century–part 2. onlinelibrary.wiley.com. [dostęp 2026-08-28]. (ang.).
  5. ↑ B.A. Myhre: James Blundell - Pioneer transfusionist. onlinelibrary.wiley.com. [dostęp 2026-08-28]. (ang.).
  6. 1 2 E. A. Nikitina: Blood transfusion: The genesis. researchgate.net. [dostęp 2026-08-28]. (ros.).
  7. 1 2 Tajemnice krwi, czyli rzecz o Ludwiku Hirszfeldzie. aotm.gov.pl. [dostęp 2026-08-29]. (pol.).
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Aneta Szostok, Marta Magierecka, Przetaczanie krwi – na czym polega transfuzja krwi, jakie są wskazania do jej wykonania? [online], Świat Zdrowia, 6 września 2024 [dostęp 2026-08-16].
  9. ↑ Odkryto 48 układ grupowy [online], Honorowe krwiodawstwo i krwiolecznictwo, 28 czerwca 2025 [dostęp 2026-08-13].
  10. ↑ Przydatne informacje - Dla kandydatów na Dawców i Dawców krwi - O krwi i krwiodawstwie - Czym jest krew - Grupy krwi i układy grupowe [online], Narodowe Centrum Krwi - Portal Gov.pl, 27 listopada 2019 [dostęp 2026-08-13].
  11. 1 2 Grupy krwi. krwiodawcy.org. [dostęp 2026-08-23]. (pol.).
  12. ↑ Czy wiecie, że osoba z grupą krwi O RhD ujemny może być tzw. uniwersalnym dawcą ?. rckik.wroclaw.pl. [dostęp 2026-08-23]. (pol.).
  13. ↑ Przydatne informacje - Dla kandydatów na Dawców i Dawców krwi - O krwi i krwiodawstwie - Czym jest krew - Tabela zgodności grup krwi [online], Narodowe Centrum Krwi - Portal Gov.pl, 27 listopada 2019 [dostęp 2026-08-13].
  14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Akty prawne / w sprawie leczenia krwią i jej składnikami w podmiotach leczniczych wykonujących działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne / Rozdział 2. Organizacja leczenia krwią i jej składnikami w jednostkach lub komórkach organizacyjnych podmiotu leczniczego / § 14. Niepożądane reakcje poprzetoczeniowe [Dziennik Ustaw z 2023 r. poz. 1742.] [online], Kancelarium, 2023 [dostęp 2026-08-13].
  15. ↑ Wafaa Y. Bassuni, Morris A. Blajchman, May A. Al-Mosharya: Why implement universal leukoreduction?. ovid.com. [dostęp 2026-08-23]. (ang.).
  16. 1 2 3 4 5 6 7 Wyniki - Niepożądane reakcje poprzetoczeniowe w poszczególnych grupach wiekowych wśród dzieci i dorosłych, [w:] Bożena Andrys, Katarzyna Korybalska, Analiza częstości występowania niepożądanych reakcji poprzetoczeniowych i ich związku z transfuzjami u pacjentów leczonych składnikami krwi otrzymanymi z Regionalnego Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa w Poznaniu w latach 2011–2018, „Journal of Transfusion Medicine”, 15 (3), 2022, s. 216, DOI: 10.5603/JTM.2022.0015, ISSN 2080-1505 [dostęp 2026-08-13] (pol. • ang.).
  17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Tabela 25.23-1. Wczesne niepożądane reakcje poprzetoczeniowe | Interna – mały podręcznik [online], Medycyna Praktyczna [dostęp 2026-08-13].
  18. ↑ Urszula Jedynak-Wąsowicz, Anafilaksja [online], Medycyna Praktyczna, 23 listopada 2016 [dostęp 2026-08-14].
  19. ↑ Postępowanie w ciężkiej sepsie i we wstrząsie septycznym, Miłosz Jankowski, Roman Jaeschke (oprac.), Medycyna Praktyczna, 13 maja 2013 [dostęp 2026-08-14].
  20. ↑ reakcja hemolityczna [online], LEKsykon wiedzy [dostęp 2026-08-13].
  21. ↑ CC. Silliman, AJ. Paterson, WO. Dickey, DF. Stroneck i inni. The association of biologically active lipids with the development of transfusion-related acute lung injury: a retrospective study.. „Transfusion”. 37 (7), s. 719-26, Jul 1997. PMID: 9225936.
  22. ↑ Bożena Andrys, Katarzyna Korybalska, Retrospektywna analiza przypadku wzmożonej hemolizy u pacjentki z opóźnioną hemolityczną reakcją poprzetoczeniową spowodowaną przeciwciałami anty-K, „Medycyna Rodzinna” (2), 2018, DOI: 10.25121/MR.2018.21.2.133 [dostęp 2026-08-16].
  23. ↑ Tajemnice krwi, czyli rzecz o Ludwiku Hirszfeldzie. gov.pl. [dostęp 2026-08-29]. (pol.).
  24. ↑ „Bo duch święty i my sami uznaliśmy za słuszne nie nakładać na was dodatkowego ciężaru, z wyjątkiem następujących rzeczy koniecznych: Macie powstrzymywać się od tego, co ofiarowano bożkom, od krwi, od mięsa uduszonych zwierząt i od niemoralnych kontaktów seksualnych. Jeśli będziecie się tego starannie wystrzegać, dobrze się wam powiedzie. Bądźcie zdrowi!”.” (NW)
  25. ↑ Dlaczego Świadkowie Jehowy nie przyjmują transfuzji krwi? [online], jw.org.
  26. ↑ Małgorzata Rajtar. Krew jako ciało "obce" i "indywidualne". Krew i biotożsamość na przykładzie Świadków Jehowy w Niemczech. „Etnografia Polska”. 58 (z. 1-2), s. 101-115, 2014. ISSN 0071-1861. (pol.).

Linki zewnętrzne