Rhynchonellida

Rhynchonellida – rząd ramienionogów, którego przedstawiciele występują od ordowiku do dziś.

Charakterystyka

Rhynchonellida należą do podtypu Rhynchonelliformea, odpowiadającego w przybliżeniu dawniej wyróżnianej gromadzie ramienionogów zawiasowych (Articulata), którego przedstawiciele odznaczają się wapienną muszlą i obecnością zawiasów. W obrębie tego podtypu należą do gromady Rhynchonellata, wyróżnianej na podstawie mikrostruktury muszli.

Rynchonellidy odznaczają się dwuwypukłą muszlą, najczęściej nieperforowaną (ang. impunctate), zwykle posiadającą siodło (wypukłość) na skorupce grzbietowej i zatokę (wklęsłość) na skorupce brzusznej. Muszla często posiada ornamentację w postaci promienistych żeber (łac., ang. costae). Szkielet lofoforu w postaci krur; brachidium nie występuje.

Nazwa rzędu pochodzi od nazwy rodzaju Rhynchonella, utworzonej od greckiego słowa ῥύγχος (dziób) ze względu na pewne podobieństwo kształtu.

Isjuminella decorata z batonu Francji (widok od strony skorupki grzbietowej; widoczne żebra)
Widok z przodu: wyniesienie na skorupce grzbietowej (na górze figury) to siodło
Widok od strony skorupki brzusznej: obniżenie w części zbliżonej do płaszczyzny symetrii to zatoka
Widok z boku: przednia część skorupki brzusznej (w górnej części figury) nieco przypomina kształtem dziób ptaka

Występowanie

Najstarsi przedstawiciele rzędu Rhynchonellida znani są ze środkowego ordowiku. We wczesnej kredzie występowały rynchonellidy z rodzaju Peregrinella, największe w dziejach rzędu (długość i szerokość przekraczały 10 cm); były one związane z ekosystemami zimnych wysięków.

Bogate w skali światowej są na przykład zespoły rynchonellidów dewonu zachodniej Kanady oraz liasu Anglii.

W Polsce rynchonellidy występują w utworach skalnych wielu okresów. Spomiędzy wyjątkowo bogatych względnie pospolitych, szczególnie dobrze rozpoznanych lub charakterystycznych zespołów można wymienić fauny od syluru po jurę.

Częstymi skamieniałościami w sylurskich (ludlow–przidol) narzutniakach są przedstawiciele rodzaju Microsphaeridiorhynchus (dawniej zaliczani do rodzaju Camarotoechia).
Liczne rynchonellidy znane są z dewonu Gór Świętokrzyskich: ze środkowodewońskiej formacji skalskiej regionu łysogórskiego oraz z górnego dewonu regionu kieleckiego.
Szczególnie dobrze rozpoznana jest fauna rynchonellidów górnej jury; z istniejących niegdyś kamieniołomów na Jasnej Górze (łac. Mons Clarus) opisano rodzaj i gatunek Monticlarella czenstochaviensis. Fauna środkowojurajska jest znana słabiej.

Rodzaj Rhynchonella ujmowano niegdyś bardzo szeroko, zaliczając doń gatunki od ordowickich po dzisiejsze; obecnie nazwę tę stosuje się dla form późnojurajskich i wczesnokredowych.

Sphaerirhynchia lindenensis (dolny dewon USA)
Primipilaria sp. (dewon środkowy Gór Świętokrzyskich)
Rhynchonelloidella socialis (kelowej Anglii)
Peregrinella multicarinata (hoteryw Francji)
Hemithiris psittacea (dzisiejsza, pacyficzne wybrzeże Alaski)

Przypisy

↑ AlwynA. Williams AlwynA., Sandra J.S.J. Carlson Sandra J.S.J., C. Howard C.C.H.C. Brunton C. Howard C.C.H.C., Lars E.L.E. Holmer Lars E.L.E., LeonidL. Popov LeonidL., A supra-ordinal classification of the Brachiopoda, „Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B. Biological Sciences”, 351 (1344), 1996, s. 1171–1193, DOI: 10.1098/rstb.1996.0101, ISSN 0962-8436 [dostęp 2024-02-06] (ang.).
1 2 Norman M.N.M. Savage Norman M.N.M. i inni, Rhynchonellida, [w:] Roger L.R.L. Kaesler (red.), Treatise on Invertebrate Paleontology. Part H, Brachiopoda, Revised, Volume 4: Rhynchonelliformea (part), Boulder, Colorado–Lawrence, Kansas: The Geological Society of America, Inc. and The University of Kansas, 2002, s. 1026–1376 .
1 2 FranciszekF. Bieda FranciszekF., Paleozoologia. Tom I: Część ogólna, Zwierzęta bezkręgowe, Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1966 .
↑ Definition of RHYNCHONELLA [online], www.merriam-webster.com [dostęp 2024-02-06] (ang.).
1 2 D.V.D.V. Ager D.V.D.V., The true Rhynchonella, „Palaeontology”, 1 (1), 1957, s. 1–15 .
↑ M.G.M.G. Bassett M.G.M.G., L.E.L.E. Popov L.E.L.E., E.V. 1999E.V.1. Sokiran E.V. 1999E.V.1., Patterns of diversification in Ordovician cyrtomatodont rhynchonellate brachiopods, „Acta Universitatis Carolinae, Geologica”, 43 (1/2), 1999, s. 329–332 .
↑ Jean-PierreJ.P. Thieuloy Jean-PierreJ.P., Biostratigraphie des lentilles à pérégrinelles (brachiopodes) de l'Hauterivien de Rottier (Drome, France), „Geobios”, 5 (1), 1972, s. 5–65, DOI: 10.1016/S0016-6995(72)80004-4, ISSN 0016-6995 [dostęp 2024-02-06] .
↑ Kathleen A.K.A. Campbell Kathleen A.K.A., David J.D.J. Bottjer David J.D.J., Peregrinella: an Early Cretaceous cold-seep-restricted brachiopod, „Paleobiology”, 21 (4), 1995, s. 461–478, DOI: 10.1017/S0094837300013488, ISSN 0094-8373 [dostęp 2024-02-06] (ang.).
↑ D.J.D.J. McLaren D.J.D.J., Upper Devonian Rhynchonellid Zones in the Canadian Rocky Mountains, [w:] Leslie M.L.M. Clark (red.), Western Canada Sedimentary Basin: A Symposium; Sponsored by the Alberta Society of Petroleum Geologists, and the Saskatchewan Society of Petroleum Geologists, 1954, DOI: 10.1306/SV15347C9 .
↑ D.J.D.J. McLaren D.J.D.J., Middle and early Upper Devonian rhynchonelloid Brachiopods from western Canada, „Geological Survey of Canada, Bulletin”, 86, 1962 .
↑ D.V.D.V. Ager D.V.D.V., A Monograph of the British Liassic Rhynchonellidæ, „Monographs of the Palaeontographical Society”, 110 (476), 1956, i–50, DOI: 10.1080/25761900.2022.12131669, ISSN 0269-3445 [dostęp 2024-02-06] (ang.).
↑ FrankF. Rudolph FrankF., Geschiebefossilien. Teil 1: Paläozoikum, „Fossilien, Zeitschrift für Hobbypaläontologen”, Sonderheft 12, wrzesień 1997 (niem.).
↑ G.G. Biernat G.G., Middle Devonian brachiopods of the Bodzentyn syncline (Holy Cross Mountains, Poland), „Palaeontologia Polonica”, 17, 1966, s. 1–162 .
↑ Adam T.A.T. Halamski Adam T.A.T., AndrzejA. Baliński AndrzejA., Eressella, a new uncinuloid brachiopod genus from the Middle Devonian of Europe and Africa, „Annales Societatis Geologorum Poloniae”, 88 (1), 2018, 21–35, doi: 10.14241/asgp.2018.003, DOI: 10.14241/asgp.2018.003 [dostęp 2024-02-06] (ang.).
↑ A.A. Baliński A.A., A.T.A.T. Halamski A.T.A.T., Pre-Taghanic (Lower to lower Middle Givetian) brachiopods from Miłoszów in the Holy Cross Mountains (Poland), „Annales Societatis Geologorum Poloniae”, 93 (1), 2023, s. 3–102 [dostęp 2024-02-06] .
↑ Elena V.E.V. Sokiran Elena V.E.V., Frasnian-Famennian extinction and recovery of rhynchonellid brachiopods from the East European Platform - Acta Palaeontologica Polonica, „Acta Palaeontologica Polonica”, 47 (2), 2002, s. 339–354 [dostęp 2024-02-06] .
↑ AndrzejA. Baliński AndrzejA., GrzegorzG. Racki GrzegorzG., Proces wymierania i odradzania się faun ramienionogowych a kryzys na granicy fran-famen, „Przegląd Geologiczny”, 47 (4), 1999, s. 373–378, ISSN 0033-2151 [dostęp 2024-02-06] (pol.).
↑ MarjaM. Wiśniewska MarjaM., Les Rhynchonellidés du Jurassique sup. de Pologne, „Palaeontologia Polonica”, 2, 1932, VIII+71 .
↑ ZygmuntZ. Heliasz ZygmuntZ., GrzegorzG. Racki GrzegorzG., Ecology of the Upper Jurassic brachiopod bed from Julianka, Polish Jura Chain, „Acta Geologica Polonica”, 30 (2), 1980, s. 175–198 [dostęp 2024-02-06] (ang.).
↑ Ferdinand vonF. Roemer Ferdinand vonF., Geologie von Oberschlesien. Eine Erläuterung zu der im Auftrage des Königl. Preuss. Handels-Ministeriums von dem Verfasser bearbeiteten geologischen Karte von Oberschlesien in 12 Sektionen, Breslau: Nischkowsky, 1870 .
↑ MariaM. Wiśniewska-Żelichowska MariaM., Środkowojurajskie ramienionogi z rzędu Rhynchonellida na obszarze częstochowsko-wieluńskim i zawierciańsko-olkuskim, „Biuletyn Instytutu Geologicznego”, 304, 1978, s. 65–156 .

[1] AlwynA. Williams AlwynA., Sandra J.S.J. Carlson Sandra J.S.J., C. Howard C.C.H.C. Brunton C. Howard C.C.H.C., Lars E.L.E. Holmer Lars E.L.E., LeonidL. Popov LeonidL., A supra-ordinal classification of the Brachiopoda, „Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B. Biological Sciences”, 351 (1344), 1996, s. 1171–1193, DOI: 10.1098/rstb.1996.0101, ISSN 0962-8436 [dostęp 2024-02-06] (ang.).

[:0-2] 1 2 Norman M.N.M. Savage Norman M.N.M. i inni, Rhynchonellida, [w:] Roger L.R.L. Kaesler (red.), Treatise on Invertebrate Paleontology. Part H, Brachiopoda, Revised, Volume 4: Rhynchonelliformea (part), Boulder, Colorado–Lawrence, Kansas: The Geological Society of America, Inc. and The University of Kansas, 2002, s. 1026–1376 .

[:1-3] 1 2 FranciszekF. Bieda FranciszekF., Paleozoologia. Tom I: Część ogólna, Zwierzęta bezkręgowe, Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1966 .

[4] Definition of RHYNCHONELLA [online], www.merriam-webster.com [dostęp 2024-02-06] (ang.).

[:2-5] 1 2 D.V.D.V. Ager D.V.D.V., The true Rhynchonella, „Palaeontology”, 1 (1), 1957, s. 1–15 .

[6] M.G.M.G. Bassett M.G.M.G., L.E.L.E. Popov L.E.L.E., E.V. 1999E.V.1. Sokiran E.V. 1999E.V.1., Patterns of diversification in Ordovician cyrtomatodont rhynchonellate brachiopods, „Acta Universitatis Carolinae, Geologica”, 43 (1/2), 1999, s. 329–332 .

[7] Jean-PierreJ.P. Thieuloy Jean-PierreJ.P., Biostratigraphie des lentilles à pérégrinelles (brachiopodes) de l'Hauterivien de Rottier (Drome, France), „Geobios”, 5 (1), 1972, s. 5–65, DOI: 10.1016/S0016-6995(72)80004-4, ISSN 0016-6995 [dostęp 2024-02-06] .

[8] Kathleen A.K.A. Campbell Kathleen A.K.A., David J.D.J. Bottjer David J.D.J., Peregrinella: an Early Cretaceous cold-seep-restricted brachiopod, „Paleobiology”, 21 (4), 1995, s. 461–478, DOI: 10.1017/S0094837300013488, ISSN 0094-8373 [dostęp 2024-02-06] (ang.).

[9] D.J.D.J. McLaren D.J.D.J., Upper Devonian Rhynchonellid Zones in the Canadian Rocky Mountains, [w:] Leslie M.L.M. Clark (red.), Western Canada Sedimentary Basin: A Symposium; Sponsored by the Alberta Society of Petroleum Geologists, and the Saskatchewan Society of Petroleum Geologists, 1954, DOI: 10.1306/SV15347C9 .

[10] D.J.D.J. McLaren D.J.D.J., Middle and early Upper Devonian rhynchonelloid Brachiopods from western Canada, „Geological Survey of Canada, Bulletin”, 86, 1962 .

[11] D.V.D.V. Ager D.V.D.V., A Monograph of the British Liassic Rhynchonellidæ, „Monographs of the Palaeontographical Society”, 110 (476), 1956, i–50, DOI: 10.1080/25761900.2022.12131669, ISSN 0269-3445 [dostęp 2024-02-06] (ang.).

[12] FrankF. Rudolph FrankF., Geschiebefossilien. Teil 1: Paläozoikum, „Fossilien, Zeitschrift für Hobbypaläontologen”, Sonderheft 12, wrzesień 1997 (niem.).

[13] G.G. Biernat G.G., Middle Devonian brachiopods of the Bodzentyn syncline (Holy Cross Mountains, Poland), „Palaeontologia Polonica”, 17, 1966, s. 1–162 .

[14] Adam T.A.T. Halamski Adam T.A.T., AndrzejA. Baliński AndrzejA., Eressella, a new uncinuloid brachiopod genus from the Middle Devonian of Europe and Africa, „Annales Societatis Geologorum Poloniae”, 88 (1), 2018, 21–35, doi: 10.14241/asgp.2018.003, DOI: 10.14241/asgp.2018.003 [dostęp 2024-02-06] (ang.).

[15] A.A. Baliński A.A., A.T.A.T. Halamski A.T.A.T., Pre-Taghanic (Lower to lower Middle Givetian) brachiopods from Miłoszów in the Holy Cross Mountains (Poland), „Annales Societatis Geologorum Poloniae”, 93 (1), 2023, s. 3–102 [dostęp 2024-02-06] .

[16] Elena V.E.V. Sokiran Elena V.E.V., Frasnian-Famennian extinction and recovery of rhynchonellid brachiopods from the East European Platform - Acta Palaeontologica Polonica, „Acta Palaeontologica Polonica”, 47 (2), 2002, s. 339–354 [dostęp 2024-02-06] .

[17] AndrzejA. Baliński AndrzejA., GrzegorzG. Racki GrzegorzG., Proces wymierania i odradzania się faun ramienionogowych a kryzys na granicy fran-famen, „Przegląd Geologiczny”, 47 (4), 1999, s. 373–378, ISSN 0033-2151 [dostęp 2024-02-06] (pol.).

[18] MarjaM. Wiśniewska MarjaM., Les Rhynchonellidés du Jurassique sup. de Pologne, „Palaeontologia Polonica”, 2, 1932, VIII+71 .

[19] ZygmuntZ. Heliasz ZygmuntZ., GrzegorzG. Racki GrzegorzG., Ecology of the Upper Jurassic brachiopod bed from Julianka, Polish Jura Chain, „Acta Geologica Polonica”, 30 (2), 1980, s. 175–198 [dostęp 2024-02-06] (ang.).

[20] Ferdinand vonF. Roemer Ferdinand vonF., Geologie von Oberschlesien. Eine Erläuterung zu der im Auftrage des Königl. Preuss. Handels-Ministeriums von dem Verfasser bearbeiteten geologischen Karte von Oberschlesien in 12 Sektionen, Breslau: Nischkowsky, 1870 .

[21] MariaM. Wiśniewska-Żelichowska MariaM., Środkowojurajskie ramienionogi z rzędu Rhynchonellida na obszarze częstochowsko-wieluńskim i zawierciańsko-olkuskim, „Biuletyn Instytutu Geologicznego”, 304, 1978, s. 65–156 .