Richard Buxton (ur. 15 stycznia1786 w Prestwich, zm. 2 stycznia1865 w Ardwicku) – brytyjski szewc i botanik-samouk wywodzący się z klasy robotniczej, autor pełnego opracowania flory okolic Manchesteru. Mimo że przez większość życia żył w ubóstwie, w 1849 roku wydał A Botanical Guide to the Flowering Plants, Ferns, Mosses and Algæ, Found Indigenous Within Sixteen Miles of Manchester, które stało się jednym z podstawowych opracowań botanicznych dotyczących roślinności tego regionu.
Buxton samodzielnie nauczył się czytać i zdobył rozległą wiedzę botaniczną, zyskując z czasem opinię cenionego znawcy mchów. Według nekrologu w Journal of Botany, British and Foreign jego nienaganna wymowa terminów naukowych sprawiała, że wielu słuchaczy brało go za człowieka biegłego w językach klasycznych. Geolog Edward William Binney(inne języki) nazwał go „najgłębszym myślicielem swojej klasy”.
Dzieciństwo i młodość
Richard Buxton urodził się 15 stycznia 1786 roku. Był drugim synem w rodzinie liczącej siedmioro dzieci. Zamieszkiwała ona w gospodarstwie Sedgley Hall Farm w parafii Prestwich pod Manchesterem, w hrabstwie Lancashire. Jego rodzicami byli John Buxton i Ann z domu Houghton, oboje pochodzący z Derbyshire. Gdy chłopiec miał dwa lata, rodzina popadła w trudności finansowe, opuściła gospodarstwo i przeniosła się na Bond Street w robotniczej dzielnicy Ancoats(inne języki) w Manchesterze. John Buxton przez resztę życia pracował jako robotnik.
Przetacznik ożankowy (Veronica chamaedrys) – jedna z ulubionych roślin Buxtona z dzieciństwa
Richard był chorowitym dzieckiem, a trudna sytuacja rodziny sprawiła, że jego edukacja przebiegała nieregularnie. Jako małe dziecko przez trzy miesiące uczęszczał do niewielkiej szkółki w pobliżu domu rodzinnego, nie pamiętał jednak, by czegokolwiek go tam nauczono. W wieku ośmiu lat trafił do szkółki niedzielnej przy Gun Street w Ancoats, należącej do kościoła św. Pawła i prowadzonej pod kierunkiem Thomasa Shawa. Spędził w niej ponad dwa lata, lecz bywał na zajęciach nieregularnie i nauczył się jedynie rozpoznawać litery alfabetu oraz literować jednosylabowe wyrazy. W młodych latach wędrował po polach i cegielniach w pobliżu domu, zbierając dziko rosnące kwiaty. Do jego ulubionych roślin należały przetacznik ożankowy, pięciornik rozłogowy i gwiazdnica pospolita. W wieku dwunastu lat został oddany na naukę do Jamesa Heapa, rzemieślnika szyjącego skórzane buciki dziecięce, prowadzącego warsztat przy Port Street w Manchesterze. Po około osiemnastu miesiącach przeniósł się do warsztatu Jamesa Hyde’a, u którego pozostał przez kilka kolejnych lat.
Dorosłe życie i działalność botaniczna
W wieku szesnastu lat Buxton wciąż nie umiał czytać ani pisać. Zdobył zwykły elementarz i z jego pomocą samodzielnie nauczył się czytać, a pierwszą książką, po którą sięgnął, był Nowy Testament. Ponieważ nie potrafił zrozumieć ani poprawnie wymówić wszystkich słów, zaopatrzył się w egzemplarz słownika wymowy Jones’ Pronouncing Dictionary. Czytał kolejne książki, takie jak A History of England czy Goldsmith’s History of Greece and RomeOlivera Goldsmitha. Lektura wypełniała mu cały wolny czas, choć w okresach dobrej koniunktury musiał pracować od szóstej rano do ósmej lub dziewiątej wieczorem. Zarabiał około 14–15 szylingów tygodniowo, co było wówczas stosunkowo wysokim wynagrodzeniem, jednak sytuacja ta nie trwała długo, gdyż skórę używaną do wyrobu cholewek dziecięcego obuwia zaczęto zastępować tkaniną.
W wieku osiemnastu lat Buxton powrócił do swojego dawnego majstra Jamesa Heapa, tym razem jako czeladnik. Heap często zabierał go w wolnym czasie na długie spacery poza miasto. Obaj zbierali zioła przeznaczone do sporządzania naparów leczniczych, zarówno na własny użytek Heapa, jak i dla jego sąsiadów. Często natrafiali na rośliny, których nazw nie znali, dlatego Buxton kupił egzemplarz dzieła Complete HerbalNicholasa Culpepera(inne języki). Uznał jednak, że przypisywane w nim roślinom właściwości lecznicze są niewiarygodne, a opisy niedokładne, przez co szybko stracił zaufanie do tej książki. Około 1808 roku nabył lepsze opracowanie – Meyrick’s Herbal, z którego przyswoił sobie podstawy nazewnictwa binominalnegoKarola Linneusza. Przez kilka lat porównywał z nim zbierane rośliny, a gdy książka przestała mu wystarczać, zaczął wypożyczać lub kupować tyle książek botanicznych, ile tylko zdołał zdobyć. Z czasem nabył prace Williama Witheringa i Jamesa Edwarda Smitha. Zdaniem Casha to dopiero flory Jenkinsona i Robsona oraz Botanical Arrangement Witheringa i An Introduction to Botany Smitha pozwoliły mu z biegiem lat zbudować opinię naukowej dokładności. W ówczesnej botanice powszechne było zbieranie i suszenie okazów. Buxton nie lubił jednak zrywać roślin, którymi mogli cieszyć się inni, dlatego zwykle ograniczał się do obserwacji terenowych.
Według własnego świadectwa w wieku 62 lat, mimo niezbyt mocnej konstytucji, potrafił przejść trzydzieści mil dziennie.
Prawda, że uprawianie botaniki nie przyniosło mi wiele pieniędzy – ale, co moim zdaniem o wiele cenniejsze, zachowało mi zdrowie, jeśli nie życie, i dało sporą porcję szczęścia.
Richard Buxton,A Botanical Guide…
Od 1821 roku pełne zatrudnienie zmusiło Buxtona do zawieszenia botanicznych wędrówek. Wrócił do nich dopiero w czasie kryzysu gospodarczego 1826 roku. W czerwcu tego roku, podczas wyprawy botanicznej na wrzosowisko Kersal Moor(inne języki) pod Manchesterem, poznał Johna Horsefielda(inne języki), tkacza z Whitefield. Horsefield był przewodniczącym Prestwich Botanical Society i organizatorem ogólnych zjazdów botaników w różnych miejscowościach hrabstwa Lancashire. Buxton od dawna pragnął spotkać osobę taką jak Horsefield – nie tylko wiejskiego zielarza, lecz człowieka, który samodzielnie zdobył gruntowną wiedzę naukową z zakresu botaniki. W ówczesnym Lancashire wielu przyrodników-amatorów z klasy robotniczej działało w lokalnych towarzystwach przyrodniczych, które zwykle spotykały się w gospodach. Horsefield przedstawił go innym botanikom z okolicy, takim jak James Percival, Thomas Heywood i John Shaw. W ich towarzystwie Buxton odbył latem 1826 roku wyprawę na Baguley Moor, a z samym Horsefieldem kilka wycieczek do Mere Clough w Prestwich i na Clifton Moss.
Po kilkuletniej przerwie Buxton w 1833 roku udał się na zjazd botaników w Prestwich, gdzie spotkał dawnych znajomych. Odtąd regularnie uczestniczył w lokalnych zebraniach botanicznych, a na jednym z nich, zorganizowanym w Blackley(inne języki), poznał Jamesa Crowthera. Obaj zostali bliskimi przyjaciółmi i wspólnie przemierzali w poszukiwaniu roślin Chorlton, Withington, Didsbury oraz wiele innych okolic w hrabstwach Lancashire, Cheshire, Derbyshire, Yorkshire i Walii. Ich przyjaźń trwała aż do śmierci Crowthera w styczniu 1847 roku, a Buxton znalazł się wśród miejscowych botaników uczestniczących w jego pogrzebie.
W 1839 roku Buxton otrzymał zaproszenie do udziału w sekcji przyrodniczej manchesterskiego Mechanics’ Institute(inne języki) – placówki zajmującej się kształceniem dorosłych robotników w dziedzinach technicznych. Wraz z Leopoldem Hartleyem Grindonem(inne języki), George’em Crozierem i Jamesem Crowtherem w znacznej części opracował Flora Mancuniensis (1840), wydaną pod redakcją Johna Blanda Wooda. Cash pisze wprost, że katalog został „w całości albo prawie w całości podyktowany” przez Buxtona, Crowthera i innych robotników. W katalogu tym nazwiska Buxtona, Crowthera, Croziera i Horsefielda wymieniono jako autorytety wskazujące stanowiska rzadkich roślin. Zajmując się trudnym w oznaczaniu rodzajem turzyc (Carex), których okazy zbierał dla poznanego wówczas dżentelmena dopiero zaczynającego uczyć się botaniki i finansującego jego wyprawy, dodał około czternastu gatunków do znanej dotąd flory okolic Manchesteru. Zyskał uznanie jako znawca mchów. Zbiory mchów gromadził najpierw z George’em Crozierem, a następnie z Johnem Nowellem, wraz z którym wydawał serie zasuszonych okazów pod tytułem British Mosses. William Hooker, dyrektor Ogrodów Botanicznych w Kew, był pod takim wrażeniem jego umiejętności, że rozważał zatrudnienie go jako asystenta w zielniku. Hooker zaproponował w końcu Buxtonowi i Nowellowi spędzenie reszty życia w Kew, obaj jednak odmówili, nie chcąc rozstawać się z Lancashire. W przypadku Buxtona Cash uznał to za tym bardziej uderzające, że zanik jego rzemiosła doprowadził go wówczas niemal do nędzy. Hooker przekazał mu natomiast szereg książek botanicznych, a sam Buxton objął z czasem funkcję przewodniczącego Manchester Working Men’s Botanical Society.
Strona tytułowa A Botanical Guide… (1849)
W 1849 roku opublikował książkę A Botanical Guide to the Flowering Plants, Ferns, Mosses and Algæ, Found Indigenous Within Sixteen Miles of Manchester, napisaną przy wsparciu innych miejscowych botaników oraz geologa Edwarda Williama Binneya. Było to – po Flora Mancuniensis z 1840 roku – drugie opublikowane opracowanie flory regionu manchesterskiego. Przewodnik obejmował rośliny kwiatowe, paprocie, mchy i glony występujące w promieniu szesnastu mil od Manchesteru, z informacjami o ich zastosowaniach rolniczych, leczniczych i innych. Zawierał też szkic autobiograficzny autora, uwagi o geologii okolicy i fragmenty poezji. Porosty, grzyby i wątrobowce Buxton pominął, ponieważ, jak przyznał, nie znał ich dostatecznie. Wykaz glonów w dodatku przygotowali W. C. Williamson i Joseph Sidebotham. Autor zachęcał robotników, by „w letniej porze” odkrywali urocze ścieżki wzdłuż strumieni i przez zielone lasy. Prosił też właścicieli ziemskich, by zachowali dawne dróżki przecinające ich pola i lasy. Do ogłoszenia własnego życiorysu skłoniła go – jak wyjaśniał – chęć pokazania robotnikom, „że ubodzy mogą czerpać przyjemność ze studiowania nauki na równi z bogatymi”.
Gdy jego działalność szewska zaczęła podupadać, próbował utrzymać się jako zbieracz roślin oraz roznosiciel gazet. Ostatecznie musiał jednak skorzystać z funduszu prowadzonego przez Binneya od 1844 roku „na ratunek i wsparcie ludzi nauki ze skromnych warstw”. Jego położenie pogorszyło się jeszcze bardziej, gdy drugie wydanie książki z 1859 roku przyniosło mu jedynie 10 funtów, a nie spodziewane przez Binneya 50. Niższy dochód był skutkiem konkurencji ze strony wydanej w tym samym roku The Manchester Flora autorstwa Leopolda Hartleya Grindona. Rywalizacja ta uczyniła Buxtona ośrodkiem ostrego sporu między Grindonem a Binneyem, w którego następstwie Binney ogłosił w 1863 roku broszurę A Few Remarks Respecting Mr. R. Buxton, broniącą wypłat ze swojego funduszu na rzecz botanika. Grindon natomiast jeszcze w 1882 roku niesłusznie twierdził, że A Botanical Guide… był w znacznej części dziełem innego szewca, Thomasa Townleya. W przygotowaniu not dotyczących poszczególnych gatunków do tego dzieła pomagał Buxtonowi sam Townley, ceniony znawca botaniki.
Buxton nigdy się nie ożenił i przez większość życia mieszkał u starszej zamężnej siostry w Ancoats. Zainteresowanie botaniką łączył z zamiłowaniem do poezji, a wśród jego znajomych byli poeci John Critchley Prince(inne języki) i Samuel Bamford(inne języki).
Grób Richarda Buxtona przy kościele St Mary the Virgin w Prestwich
Buxton zmarł 2 stycznia 1865 roku przy Limekiln Lane w Ardwicku, dziś stanowiącym część Manchesteru, w wieku 78 lat. Trzy dni później, 5 stycznia, został pochowany przy kościele St Mary the Virgin w Prestwich(inne języki). W nekrologu opublikowanym na łamach dziennika Manchester Courier anonimowy „wybitny człowiek nauki” określił go jako „prawdopodobnie najlepszego brytyjskiego botanika, jeśli chodzi o rośliny kwiatowe, jakiego wydało Lancashire”.
Skrót autorski
Standardowy skrót autorski używany przy nazwach taksonów roślinnych opisanych przez Richarda Buxtona to „Buxton”.
↑Datę urodzenia podają źródła rozbieżnie: 15 stycznia 1786 podał sam Buxton w swoim przewodniku i przyjmuje ją Oxford Dictionary of National Biography, natomiast zachowana metryka chrztu w kościele St Mary the Virgin w Prestwich odnotowuje chrzest 20 stycznia 1785, co może wskazywać na rok 1785. Cash podaje rok 1796, co jest oczywistą omyłką.
↑AnneA.SecordAnneA., Science in the pub: artisan botanists in early nineteenth-century Lancashire, „History of Science”, 32, 1994, s. 269–315, ISSN0073-2753(ang.).
↑Anonim, The Manchester Working Men's Botanical Society, „The Manchester Guardian”, 9 kwietnia 1877(ang.).
↑Anonim, Obituary, „The Gentleman's Magazine”, 218, luty 1865, s. 259 [dostęp 2026-06-17], Cytat: At Manchester, aged 80, Mr. Richard Buxton, a celebrated botanist. … An eminent man of science describes Mr. Buxton as 'probably the best British botanist, so far as flowering plants are concerned, that Lancashire has produced;' … England may justly be proud. —Manchester Courier.(ang.).
AnneA.SecordAnneA., Buxton, Richard (1786–1865), „Oxford Dictionary of National Biography”, Oxford University Press, 2004, DOI:10.1093/ref:odnb/4246(ang.).
