Richard Egenter

Wykształcenie

Urodził się w Ulm, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, w rodzinie prawnika Aloysa i jego żony Kathariny. Ponieważ ojciec, z wykształcenia prawnik, zamierzał zrobić drugi doktorat z mineralogii, w 1905 roku rodzina przeniosła się do Monachium-Neuhausen. W tym samym roku narodziła się też siostra Richarda, Hedwiga Maria, której przedwczesną śmierć w roku 1930 brat mocno przeżył. Richard otrzymał wykształcenie klasyczno-humanistyczne w Wittelsbacher-Gymnasium w Monachium. Jeszcze w szkole został członkiem Zgromadzenia Mariańskiego oraz znacząco zaangażował się w utworzenie katolickiego koła studenckiego München-West. Po zdaniu matury w 1921 roku studiował filozofię i teologię katolicką na Uniwersytecie w Monachium. Tutaj został członkiem stowarzyszenia studenckiego Rheno-Franconia München. Pozostał jako asystent na uczelni. W 1925 uzyskał doktorat z filozofii na podstawie dysertacji Die Erkenntnispsychologie des Aegidius Romanus napisanej pod kierunkiem Clemensa Baeumkera. Doktorat z teologii obronił w 1928 pod kierunkiem Martina Grabmanna. 29 czerwca 1929 przyjął święcenia kapłańskie we Freisingu, a następnie został mianowany wykładowcą homiletyki i prefektem seminarium duchownego w miejscowym seminarium.

Uniwersytet w Pasawie

Po tych pierwszych szlifach w nauczaniu akademickim został powołany 16 kwietnia 1932 roku na Uniwersytet Filozoficzno-Teologiczny w Pasawie. Egenter otrzymał tam katedrę teologii moralnej. W 1933 podpisał Deklarację lojalności profesorów niemieckich uniwersytetów i szkół wyższych wobec Adolfa Hitlera i państwa narodowosocjalistycznego (Bekenntnis der deutschen Professoren zu Adolf Hitler(inne języki)). Dalej pozostawał aktywnie zaangażowany w działalność w ruchach studenckich. W Pasawie wykładał do zamknięcia uniwersytetu w dniu 6 września 1939. Jego plany przejścia do Kapituły Katedralnej w Pasawie nie powiodły się, tak jak również kontynuowania pracy duszpasterskiej w diecezji, gdyż nie został inkardynowany do diecezji Pasawy. Początkowo nauczał religii w katolickiej szkole żeńskiej (Schule der Englischen Fräulein in Passau-Niedernburg), z której wkrótce został zmuszony do odejścia z powodu donosu. Powodem było organizowanie co tydzień mszy świętych w szkole, co było wówczas niedozwolone, i solidarna odmowa całej dziewiątej klasy wstąpienia do Hitlerjugend. Ponadto Egenter pozytywnie wypowiadał się na temat modlitwy za naród żydowski.

Przeniesienie do Państwowej Akademii w Braniewie

Po tych konfliktach nastąpiło „przymusowe przeniesienie” prof. Egentera od semestru zimowego 1943/1944 do Państwowej Akademii w Braniewie w Prusach Wschodnich. Braniewska uczelnia znana była w tamtym czasie jako siedlisko narodowego socjalizmu, prawie wszystkie etaty profesorskie były obsadzone przez kadrę przynależącą do NSDAP. Przykładem partyjnych wykładowców byli wówczas m.in. Karl Eschweiler, Joseph Lortz czy Hans André – jawnie popierający rodzącą się dyktaturę NSDAP, partii, której byli zresztą też członkami. Fakt objęcia katedry teologii w Braniewie prof. Egenter wolał z nieznanych powodów jednak przemilczeć i w swoim życiorysie podawał, że nigdy tam nie pojechał, mimo kilkukrotnych ponagleń rektora uczelni Jakoba Bariona. Jednak inne źródła (m.in. relacje jego następcy w Monachium prof. Gründela) potwierdzają, iż prowadził w akademii braniewskiej wykłady z teologii moralnej dla kilkorga pozostałych tam jeszcze w seminarium duchownym słuchaczy i że po krótkim okresie nauczania uciekł z powrotem do Pasawy przez Gdańsk i Wiedeń, po tym jak został ostrzeżony przez swojego przyjaciela ks. Aloisa Fischera(inne języki) o zbliżającym się froncie Armii Czerwonej. Źródła podają również, że po śmierci profesora teologii moralnej w Państwowej Akademii w Braniewie Paula Jedzinka w dniu 14 września 1943, rektor Barion w piśmie do Ministerstwa Oświaty Rzeszy (Reichserziehungsministerium) zwrócił się z prośbą o uzupełnienie wakującego stanowiska, wskazując ks. Egentera i argumentując, że Uniwersytet w Pasawie pozostawał zamknięty, a prof. Egenter pozostawał bez etatu, otrzymując przez cały czas wynagrodzenie wykładowcy akademickiego. Ministerstwo w listopadzie 1943 wydało zgodę na objęcie stanowiska w Państwowej Akademii w Braniewie. W lutym 1944 rektor Barion poinformował jeszcze ministerstwo o odmowie objęcia stanowiska przez ks. Egentera. Kolejny „braniewski” ślad pochodzi z grudnia 1944 roku. Wówczas to kancelaria partii NSDAP w Monachium zwróciła się do Ministerstwa Oświaty Rzeszy z pytaniem, dlaczego Richard Egenter został skierowany do Państwowej Akademii w Braniewie, mimo że na wiosnę 1944 zapadła decyzja o połączeniu z Uniwersytetem Wrocławskim, czyli de facto o zamknięciu oddzielnego Wydziału Teologicznego w Braniewie.

Okres powojenny

W 1946 Richard Egenter został profesorem teologii moralnej na Wydziale Teologii Katolickiej Uniwersytetu w Monachium, który został po wojnie ponownie otwarty, a rok później został mianowany dziekanem wydziału. Związki prof. Egentera z Braniewem uwidoczniły się jeszcze raz, gdy ten w latach 1947–1948 występował jako oskarżyciel w procesie denazyfikacyjnym braniewskiego profesora Hansa Bariona.

Podczas przygotowań do 37. Światowego Kongresu Eucharystycznego, który odbywał się w Monachium w 1960 roku, prof. Egenter został mianowany przez kardynała Josepha Wendelsa szefem komisji programowej. W ramach funkcji doradczej jako teolog miał także wpływ na kształt Deklaracji z Königstein (Königsteiner Erklärung). Deklaracja ta była komentarzem episkopatu niemieckiego, ukazała się ona w odpowiedzi na ogłoszenie encykliki papieża Pawła VI „Humanae Vitae”. W tym samym roku prof. Egenter odszedł z Wydziału Teologicznego w Monachium na emeryturę. Zmarł niespodziewanie 11 lutego 1981 roku.

Recepcja jego nauk

Jego ponadczasowe znaczenie naukowe znajduje odzwierciedlenie w szerokim kręgu jego wybitnych uczniów. Do nich należą między innymi jego następca katedry na Wydziale Teologicznym w Monachium Johannes Gründel i późniejszy wikariusz generalny Monachium Robert Simon(inne języki). Jego wykładów słuchali także późniejszy teolog moralny z Bonn Franz Böckle(inne języki) i Joseph Ratzinger.

O wielkim uznaniu dla jego dokonań świadczą liczne odznaczenia kościelne i państwowe. W 1958 został odznaczony honorowym tytułem „Geistlicher Rat” przez kardynała Josepha Wendela, a w 1962 otrzymał honorowy tytuł prałata domowego papieskiego. W tym samym roku otrzymał Order Bawarski Zasługi. Jego działalność akademicką charakteryzowała chęć odnowienia dyscypliny akademickiej poprzez zastąpienie sztywnej, zorientowanej prawnie „moralności podręcznikowej” na rzecz otwartej na nowe spostrzeżenia i opartej na naukach teologicznych i humanistycznych teologii moralnej. W tym kontekście między innymi odegrał zdecydowaną rolę w dyskusjach na temat antykoncepcji (m.in. przez krytykę Humanae Vitae) i obowiązkowego celibatu dla księży. Wniósł znaczny wkład, zwłaszcza w ponazistowskim okresie, w debaty na temat sumienia, stosunku do władzy i oceny „winy zbiorowej”. Jego twórczość teologiczna była zasadniczo kształtowana przez zasady wolności dzieci Bożych i sentire cum Ecclesia (współodczuwania z Kościołem). Z perspektywy duchowej jego działalność mogła wywrzeć wpływ na formowanie młodzieży wskutek jego dużego oddziaływania w katolickim stowarzyszeniu Nowe Niemcy (Bund Neudeutschland(inne języki)).