Rudolf Stammler

Podstawy koncepcji

Myśl Stammlera wyrastała z trzech źródeł. Podstawowym był neokantyzm w wersji prezentowanej przez szkołę marburską. Szczególne związki łączyły go z Paulem Natorpem, któremu Stammler zadedykował jedną ze swoich wczesnych prac. Można też odnaleźć w jego pracach inspiracje marksistowskim materializmem historycznym (raczej w zakresie celów stawianych teorii, niż konkretnych rozwiązań, a także jako krytyka), a także polemiczne związki z dominującymi wtedy nurtami niemieckiej teorii prawa: szkołą historyczną i pozytywizmem (szczególnie jurysprudencją pojęć).

Rozwijana przez niego koncepcja teoretyczna miała być całościowym systemem, łączącym filozofię prawa z szerszą filozofią społeczną. Podstawy takiej nauki nie mogą brać się z różnorodności doświadczenia czy syntezy różnych nauk, lecz muszą mieć charakter aprioryczny i dotyczyć warunków możliwości zjawisk. Szukając "czystych form prawa", Stammler skupia się na analizie pojęć organizujących doświadczenie, stanowiących kryteria zestawień i porównań różnych form doświadczenia.

Prawo jako podstawa integracji społecznej

Jednym z podstawowych problemów, który stawiał sobie Stammler były źródła spójności społecznej. Zdaniem Stammlera jest ona oparta na normach, przy czym nie mogą one mieć charakteru konwencjonalnego, ponieważ pochodzą one od samych aktorów, oraz są zmienne i niestabilne. Normy będące źródłem spójności społecznej muszą mieć więc charakter zewnętrzny. Taki charakter mają normy prawne, które dzięki elementowi przymusu zapewniają stabilność społeczną. W ujęciu Stammlera prawo staje się więc podstawą integracji społecznej i podstawowym porządkiem normatywnym.

W przeciwieństwie do wielu innych koncepcji, prawo nie jest u Stammlera traktowane jako jeden z wielu obszarów społeczeństwa (obok np. gospodarki), lub jako system norm stawianych obok społeczeństwa. Jest ono jego podstawą, warunkiem i ramą funkcjonowania (monizm społeczny). Stammler przeciwstawiał się tu m.in. marksistowskiemu ujęciu prawa jako nadbudowy nad ekonomiczną bazą. Działanie gospodarki jest nie do pomyślenia bez działającego porządku normatywnego. Wobec ich relacji Stammler używał pojęć formy i materii.

Prawo natury o zmiennej treści

Istotną częścią koncepcji Stammlera są jego rozważania o prawie słusznym i sprawiedliwym . Za ich sprawą jest on uznawany za jednego z odnowicieli koncepcji prawnonaturalnych, zmarginalizowanych przez historyzm i pozytywizm.

Stammler wyróżniał dwa podejścia do prawa: techniczne, traktujące je w oderwaniu, oraz szersze, traktujące je jako środek służący sprawiedliwości. W tym drugim znaczeniu, prawo opiera się na ideale "wspólnoty ludzi obdarzonych wolną wolą" (Gemeinschaft frei wollender Menschen). Tradycyjne ujęcie prawa natury, jako prawa uniwersalnego i niezmiennego, absolutnie ważnego i wyższego od prawa pozytywnego, jest jego zdaniem nie do utrzymania. Czyste formy prawa pozostają niezmienne (dlatego określane jest jako rozumowe "prawo natury"). Są one natomiast wypełniane treściami zmieniającymi się wraz ze społeczeństwem (stąd nazwa tej koncepcji: prawem natury o zmiennej treści). Są one także ściśle powiązane z przemianami prawa pozytywnego. Słuszne prawo opierać się musi przy tym na dwóch zasadach: uznawania (wolności i autonomii jednostki) i kooperacji. Z nich wynikały kolejne zasady, takie jak bezpieczeństwo prawne, podmiot traktowany jako cel sam w sobie (podmiotowość prawna), troska i umiar.

Prawo natury Stammlera nie jest tylko wzorcem normatywnym dla ustawodawcy (postulatem de lege ferenda), ale pomaga w procesie stosowania prawa, np. przy występowaniu luk w prawie. Prawo to pomaga jednocześnie dążyć do ideału społecznego, który także ma charakter ewolucyjny (sam Stammler skłaniał się ku ideałom niemieckiego liberalizmu).