SLAPP (ang. strategic lawsuits against public participation, znane również jako pozwy SLAPP lub pozwy zastraszające), lub strategiczne postępowanie sądowe przeciwko udziałowi społecznemu – termin odnoszący się do postępowania sądowego, w którym firma, organizacja lub osoba – krytykowani przez opinię publiczną w sprawie dotyczącej interesu publicznego – wytaczają pozew próbujący doprowadzić do tego, aby krytyk (zwykle dziennikarz, aktywista, związkowiec, opozycjonista polityczny czy ofiara nadużyć) wycofał się ze swojej krytyki w obliczu wysokich kosztów, poświęcanego czasu, stresu i innych obciążeń związanych z procesem sądowym.
Celem takiego pozwu jest zastraszanie i uciszenie krytyków, którzy w efekcie mogą zaniechać swoich działań lub zrezygnować ze sprzeciwu z powodu nacisków prawnych i wysokich kosztów obrony prawnej, prowadzących często do autocenzury. SLAPP ma na celu cenzurowanie, zastraszanie i uciszanie krytyków poprzez obarczanie ich kosztami obrony prawnej aż do momentu, gdy porzucą swoją krytykę lub sprzeciw. Najczęściej są to pozwy o zniesławienie, składane przez powodów przeciwko swoim krytykom, aby zmusić ich do zaprzestania krytyki w zamian za ugodę.
W typowym pozwie SLAPP powód zazwyczaj nie liczy na realne wygranie sprawy. Jego cele zostają osiągnięte, jeśli pozwany ulegnie presji (zastraszeniu, kosztom sądowym lub zniechęceniu) i w konsekwencji wycofa się z krytyki. W niektórych sytuacjach, zwłaszcza w przypadku dziennikarstwa śledczego, powtarzające się bezzasadne roszczenia mogą podnieść koszty ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej dla pozwanego, utrudniając funkcjonowanie danej organizacji. Pozew SLAPP może również zastraszyć inne osoby, zniechęcając je do udziału w debacie publicznej. Zwykle poprzedzony jest groźbą prawną, a ze względu na efekt mrożący dla wolności słowa często trudno go zidentyfikować i ukarać ponieważ powodowie starają się zamaskować swój zamiar cenzurowania, zastraszania lub uciszania krytyków.
Aby chronić wolność słowa, niektóre jurysdykcje wprowadziły przepisy anty-SLAPP. Pozwalają one pozwanemu wnioskować o wykreślenie lub oddalenie pozwu, jeżeli dotyczy on wypowiedzi w sprawie publicznej. Wtedy to powód ponosi ciężar udowodnienia, że w tej sprawie ma duże szanse na wygraną. Jeśli nie potrafi tego wykazać, roszczenie zostaje oddalone, a powód może zostać obciążony karą za wniesienie sprawy. Przepisy te znacząco różnią się między poszczególnymi państwami i systemami prawnymi. Uważa się jednak, że przepisy anty-SLAPP przynoszą pozytywny efekt, a wielu prawników opowiada się za wzmocnieniem ochrony przed pozwami SLAPP.
SLAPP to forma strategicznego postępowania sądowego lub postępowania sądowego mającego na celu wywarcie wpływu, które nie ma prawdziwych roszczeń prawnych, ale skupia się na powstrzymaniu wiadomości, które im się nie podobają. W Stanach Zjednoczonych wspólną cechą pozwów SLAPP jest forum shopping – praktyka, w której strona powodowa znajduje sądy bardziej przychylne wnoszonym roszczeniom niż sąd, w którym mieszka pozwany (lub czasami powodowie). Innymi szeroko wymienianymi elementami pozwu SLAPP są rzeczywista skuteczność uciszania krytyków, termin złożenia pozwu, włączenie dodatkowych lub fałszywych pozwanych (takich jak krewni lub gospodarze legalnych pozwanych), włączenie powodów bez realnego roszczenia (takich jak korporacje powiązane z legalnymi powodami), formułowanie roszczeń, które są bardzo trudne do obalenia lub opierają się na braku pisemnej dokumentacji, niejasne lub celowo zniekształcone sformułowania, które pozwalają powodom na fałszywe oskarżenia bez obawy o krzywoprzysięstwo, odmowa rozważenia jakiejkolwiek ugody (lub żadnej innej niż gotówka), charakteryzowanie wszystkich ofert ugody jako nieszczerych, obszerne i niepotrzebne żądania dotyczące ujawnienia, próby identyfikacji anonimowych lub pseudonimowych krytyków, odwołania od drobnych kwestii prawnych i żądania szerokich orzeczeń, gdy odwołanie jest akceptowane w takich drobnych kwestiach prawnych. W niektórych przypadkach jest oczywiste, że powodowie próbują wyczerpać zasoby finansowe pozwanych, czyniąc proces tak kosztownym, jak to tylko możliwe, a w takich przypadkach motywem powoda może nie być zwycięstwo prawne, ale jedynie marnowanie czasu i pieniędzy pozwanego.
W przypadku SLAPP celem ataków są osoby o mniejszej sile ekonomicznej niż powodowie, a zdarzają się przypadki, w których organizacja medialna, która odważyła się opublikować raport, nie jest pozwana, ale rozmówca, który jest mniej finansowany. W rezultacie stała się problemem jako akt podważający wolność słowa, zwłaszcza w Europie i Stanach Zjednoczonych, a niektóre kraje i rządy lokalne przyjęły przepisy zakazujące tego. Na przykład "Ustawa anty-SLAPP" uchwalona w stanie Kalifornia w Stanach Zjednoczonych nie nakłada ciężaru dowodu na pozwanego, że jest to pozew SLAPP, ale powód ponosi ciężar dowodu, że nie jest to pozew SLAPP. W ten sposób pozwany odpowiada, że pozew powoda jest policzkiem, a jeśli zostanie przyjęty przez sąd, oskarżenie zostanie oddalone, a powód będzie zobowiązany do poniesienia kosztów sądowych.
Gdy pozwy SLAPP obejmują prawo autorskie, można je uznać za rodzaj cenzury poprzez prawa autorskie.
Komisja Europejska uważa, że strategiczne spory sądowe zmierzające do stłumienia debaty publicznej jako: "bezpodstawne lub przesadzone pozwy sądowe i inne prawne formy zastraszania inicjowane przez organy państwowe, korporacje biznesowe i osoby sprawujące władzę przeciwko słabszym stronom – dziennikarzom, organizacjom społeczeństwa obywatelskiego, obrońcom praw człowieka i innym – które wyrażają krytykę lub przekazują niewygodne wiadomości władzom w kwestii publicznej".
Akronim został ukuty w Stanach Zjednoczonych latach 80. XX wieku przez profesorów University of Denver: Penelope Canan i Georgea W. Pringa. Termin ten był pierwotnie definiowany jako „proces sądowy dotyczący wypowiedzi mających na celu wpłynięcie na działania lub wynik działań rządu, który skutkował złożeniem skargi cywilnej lub wzajemnego roszczenia przeciwko osobom lub organizacjom pozarządowym w kwestii merytorycznej o pewnym znaczeniu publicznym lub społecznym”. Twórcy koncepcji później porzucili ideę, że interakcja z rządem musi dotyczyć sprawy publicznej, aby być chroniona na mocy prawa do składania petycji do rządu, gwarantowanego przez Pierwszą Poprawkę do Konstytucji Stanów Zjednoczonych. Od tego momentu definicja ta została zawężona przez niektóre stany USA, natomiast w Kalifornii przyjęto szersze rozumienie, obejmujące pozwy dotyczące wypowiedzi w odniesieniu do jakiejkolwiek sprawy publicznej.
Pierwotna koncepcja przedstawiona przez Canan i Pringa podkreślała znaczenie prawa do składania petycji, chronionego w Stanach Zjednoczonych na mocy specjalnej ochrony zawartej w piątej klauzuli Pierwszej Poprawki Konstytucji USA. Definicja ta wciąż ma następujące brzmienie: pozwy SLAPP to pozwy cywilne wnoszone przeciwko osobom komunikującym się z urzędnikami państwowymi w ramach całego aparatu konstytucyjnego. Prawo do składania petycji, przyznane przez Edgara Spokojnego – króla Anglii w X wieku – ma kluczowe znaczenie dla rozwoju instytucji demokratycznych, wyprzedzając pod tym względem Magna Cartę. Uważa się, że demokracja nie może funkcjonować poprawnie, gdy występują bariery pomiędzy rządzonymi a rządzącymi.
Sędzia Sądu Najwyższego Nowego Jorku, J. Nicholas Colabella, stwierdził w odniesieniu do pozwów SLAPP: Nie licząc pistoletu przystawionego do głowy, trudno sobie wyobrazić większe zagrożenie dla wypowiedzi chronionej Pierwszą Poprawką
Short of a gun to the head, a greater threat to First Amendment expression can scarcely be imagined
W Stanach Zjednoczonych wiele jurysdykcji uznało takie pozwy za niezgodne z prawem, jednak warunki, jakie pozwany musi spełnić, aby uzyskać oddalenie pozwu, różnią się w zależności od stanu. W niektórych stanach, takich jak Kalifornia, pozwani mogą mieć możliwość pozwania powodów SLAPP w pewnych okolicznościach – zjawisko to określa się potocznie jako „SLAPPback”.
W Polsce zjawisko SLAPP (Strategic Lawsuits Against Public Participation) jest coraz bardziej dostrzegane, szczególnie w kontekście spraw sądowych dotyczących zniesławienia. W 2021 roku przed sądami rejonowymi toczyło się 217 spraw na podstawie art. 212 § 2 kodeksu karnego, a w 2022 roku liczba ta wzrosła do 236.
W praktyce sądy w Polsce rzadko stosują przepisy umożliwiające wczesne oddalenie pozwów typu SLAPP. Helsińska Fundacja Praw Człowieka wskazuje, że sądy nie stosują art. 1911 kodeksu postępowania cywilnego do pozwów mających cechy SLAPP.
W odpowiedzi na rosnącą liczbę takich spraw, w maju 2024 roku Unia Europejska przyjęła dyrektywę mającą na celu ochronę osób angażujących się w debatę publiczną przed bezpodstawnymi pozwami. Polska ma teraz dwa lata na wdrożenie tych regulacji na poziomie krajowym. Państwa członkowskie, w tym Polska, mają czas do maja 2026 roku na jej implementację do krajowych systemów prawnych. W listopadzie 2024 roku przedstawiciele organizacji pozarządowych, mediów i środowiska akademickiego wystosowali apel do polskich władz, podkreślając potrzebę gruntownej rewizji polskiego prawa i przyjęcia ambitnych rozwiązań anty-SLAPP, które wykraczają poza minimalne wytyczne dyrektywy.
W maju 2025 r. w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów opublikowano rządowy projekt ustawy o ochronie osób uczestniczących w debacie publicznej przed bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi (UC94), przygotowany w celu implementacji dyrektywy (UE) 2024/1069 („anti-SLAPP”); przewidziano w nim m.in. mechanizm zabezpieczenia kosztów procesu (kaucję), możliwość przystępowania organizacji pozarządowych po stronie pozwanego, przyspieszone oddalanie pozwów oczywiście bezzasadnych oraz sankcje za nadużycie prawa procesowego. Istotną rolę odegrały zapowiedzi zmian legislacyjnych formułowane przez ówczesnego ministra sprawiedliwości Adama Bodnara. W kwietniu 2024 zapowiedział on „twarde uregulowanie” zjawiska SLAPP oraz deklarował, że projekt ma zostać wewnętrznie uzgodniony na przełomie sierpnia i września 2024, a następnie przekazany do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów. W kwietniu 2025, Bodnar zapowiedział pierwszy raport cząstkowy do 15 lipca 2025 oraz raport końcowy do 31 marca 2026. Terminy te zostały następnie zmienione; w listopadzie 2025 termin raportu końcowego przesunięto do 30 czerwca 2026.
W styczniu 2026 r. opinię do projektu przedstawił Rzecznik Praw Obywatelskich, wskazując m.in. na zagadnienia definicji SLAPP i skuteczności mechanizmów przyspieszonych w toku dalszych prac legislacyjnych. W marcu 2026 opublikowano wersję 5.0 projektu UC94, przemianowanego na projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej. Zgodnie z informacją w wykazie prac legislacyjnych projekt, wykraczający poza minimalny standard dyrektywy przez objęcie także spraw krajowych, miał zostać przyjęty przez Radę Ministrów w II kwartale 2026 r., a 2 kwietnia 2026 znalazł się w porządku obrad Stałego Komitetu Rady Ministrów. Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał zarazem, że projekt wymaga dalszych zmian, zwracając uwagę m.in. na definicję powództwa typu SLAPP, brak mechanizmu prewencyjnego o charakterze systemowym, brak gwarancji rozpoznawania takich powództw w trybie przyspieszonym oraz brak mechanizmu naprawczego o charakterze systemowym.
W dniu 28 kwietnia 2026 r. Rada Ministrów przyjęła rządowy projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej, przedłożony przez Ministra Sprawiedliwości; 29 kwietnia 2026 r. projekt został skierowany do Sejmu. Przyjęty projekt przewiduje m.in. możliwość oddalenia albo odrzucenia pozwu na wstępnym etapie, jeżeli zostanie uznany za oczywiście bezzasadny lub stanowiący nadużycie prawa procesowego, maksymalnie trzymiesięczny termin dla sądu w przypadku oczywistej bezzasadności powództwa, wskazówki pozwalające identyfikować próby zastraszenia, kaucję na koszty postępowania, obowiązek pokrycia kosztów przez powoda w razie uznania pozwu za nieuzasadniony, możliwość nałożenia grzywny do 20-krotności minimalnego wynagrodzenia, a w szczególnych przypadkach do 100-krotności minimalnego wynagrodzenia, udział organizacji pozarządowych po stronie pozwanego oraz możliwość zobowiązania powoda do opublikowania informacji o przegranej sprawie na jego koszt. Projekt ma obejmować zarówno sprawy krajowe, jak i transgraniczne; polskie sądy miałyby także rozpoznawać sprawy o naprawienie szkody wynikłej z postępowania typu SLAPP wszczętego poza Unią Europejską, jeżeli osoba poszkodowana mieszka w Polsce.
19 czerwca 2026 r. prezydent Karol Nawrocki podpisał ustawę z dnia 29 maja 2026 r. o szczególnych środkach ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej, regulującą środki ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej w szczególności przed działaniami zmierzającymi wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej.
W Australijskim Terytorium Stołecznym regulacja Protection of Public Participation Act 2008 chroni zachowania mające na celu wpłynięcie na opinię publiczną lub promowanie lub wspieranie działań w związku z kwestią interesu publicznego. Strona, która wszczyna lub utrzymuje postępowanie przeciwko pozwanemu w niewłaściwym celu, może zostać zobowiązana do zapłaty kary pieniężnej na rzecz terytorium.
Trzy najbardziej zaludnione prowincje Kanady (Quebec, Kolumbia Brytyjska i Ontario) uchwaliły przepisy anty-SLAPP.
W marcu 2019 roku legislatywa jednogłośnie przegłosowała kolejną ustawę anty-SLAPP, Protection of Public Participation Act.
Prywatny projekt ustawy wprowadzony w 2001 roku przez Graham Steele (NDP, Halifax Fairview) proponował „Protection of Public Participation Act”, który miał oddalać postępowania lub roszczenia wniesione lub utrzymane w niewłaściwym celu, przyznając odszkodowanie karne lub z nawiązką (w efekcie „SLAPP back”) oraz ochronę przed odpowiedzialnością za wypowiedź lub zachowanie stanowiące udział publiczny. Ustawa nie przeszła dalej niż pierwsze czytanie.
Do 2010 roku prokurator generalny Ontario wydał obszerny raport, w którym zidentyfikowano pozwy SLAPP jako poważny problem, ale początkowo niewiele lub nic nie zrobiono.
W czerwcu 2013 roku prokurator generalny przedstawił ustawodawstwo wdrażające zalecenia raportu. Projekt ustawy proponował mechanizm wydawania nakazu oddalenia strategicznych pozwów, które atakują swobodę wypowiedzi w sprawach o znaczeniu publicznym, z pełnym zwrotem kosztów (ale bez odszkodowania karnego) i w stosunkowo krótkim czasie, jeżeli roszczenia podstawowe nie miały rozsądnych szans na powodzenie. Projekt ustawy cieszył się poparciem szerokiej gamy grup, w tym gmin. Ustawodawstwo zostało wprowadzone po wyborach w Ontario w 2014 roku jako ustawa 52, a 3 listopada 2015 roku Ontario uchwaliło ją jako Protection of Public Participation Act, 2015.
Quebec stał się w 2009 roku pierwszą kanadyjską prowincją z mechanizmem anty-SLAPP, przyjmując ustawę mającą blokować strategiczne pozwy przeciwko uczestnictwu w debacie publicznej. W głośnej sprawie Les Éditions Écosociété Inc. v. Banro Corp. (2012) Sąd Najwyższy Kanady uznał jurysdykcję Ontario nad pozwem korporacji Banro przeciwko wydawcy książki Noir Canada, mimo argumentów o charakterze SLAPP.
W równoległym procesie w Quebecu Sąd Najwyższy Quebecu nakazał w 2011 roku Barrick Gold wypłatę 143 000 CAD autorom za „nadużycie procesowe”, choć książka oskarżająca kanadyjskie korporacje o szkody w Afryce nigdy nie trafiła do sprzedaży z powodu ugody.
Quebeckie rozwiązania, oparte na prawie cywilnym, różnią się od np. kalifornijskich – skupiają się na „nadużyciu procesu”, a nie „chronionej aktywności obywatelskiej”.

W 2018 r. w Unii Europejskiej część parlamentarzystów wezwała do podjęcia uchwał przeciwko tego typu praktykom, w obronie dziennikarzy, producentów medialnych i aktywistów. Komisja przedstawiła pierwszy wniosek w kwietniu 2022 r który od 2023 r. był przedmiotem dyskusji trójstronnych.
11 kwietnia 2024 roku Parlament Europejski zatwierdził dyrektywę anty-SLAPP. Dyrektywa zastąpiła niewiążące Zalecenie (UE) 2022/758 dla państw członkowskich wydane przez Komisję Europejską 27 kwietnia 2022 roku. Zatwierdzenie dyrektywy nastąpiło po długiej serii projektów, dyskusji i konsultacji między Komisją Europejską, Parlamentem Europejskim i państwami członkowskimi UE, zainicjowanych rezolucją Parlamentu Europejskiego z 25 listopada 2020 roku wyrażającą „jego ciągłe głębokie zaniepokojenie stanem wolności mediów w UE w kontekście nadużyć i ataków, które nadal są wymierzone w dziennikarzy i pracowników mediów w niektórych państwach członkowskich z powodu ich pracy” i wezwało Komisję Europejską do „ustanowienia minimalnych standardów przeciwko praktykom SLAPP w całej UE”.
W systemie prawnym Wielkiej Brytanii najczęściej wykorzystywanym narzędziem w sprawach dotyczących wypowiedzi publicznych pozostaje pozew cywilny o zniesławienie, zakorzeniony w tradycji angielskiego common law jako delikt. Prawo zwyczajowe dotyczące zniesławienia wywodzi się z początków XVII wieku i – w przeciwieństwie do większości dziedzin prawa angielskiego – charakteryzuje się odwróconym ciężarem dowodu. Oznacza to, że pozywający musi jedynie wykazać potencjalnie oszczerczy charakter wypowiedzi, podczas gdy na pozwanym spoczywa obowiązek udowodnienia prawdziwości zarzutów lub istnienia „uczciwego komentarza” (ang. fair comment). Reforma z 2013 roku (Defamation Act 2013) wprowadziła dodatkowy wymóg udowodnienia przez pozywającego „poważnej szkody” (ang. serious harm), co ograniczyło nadużycia w drobnych sprawach.
Od 2022 roku koalicja English PEN, Index on Censorship, NUJ i Amnesty International prowadzi kampanię anty-SLAPP, domagając się m.in. szybkiego oddalania strategicznych pozwów i zabezpieczenia kosztów procesowych. W 2024 rząd zapowiedział wprowadzenie definicji SLAPP do prawa angielskiego i walijskiego, pomijając jednak Szkocję i Irlandię Północną. W przeciwieństwie do standardu „rzeczywistej złośliwości” (ang. *actual malice*) chroniącego wolność słowa w USA, brytyjskie prawo dopuszcza odpowiedzialność nawet za **prawdziwe** wypowiedzi, jeśli uznano je za nadmiernie szkodliwe.
Według stanu na 2024 rok, najnowsze trendy wskazują na to, że pozwani otrzymują większą ochronę przed pozwami SLAPP w USA. Według stanu na 2023 rok, trzydzieści trzy stany, Dystrykt Kolumbii i Guam uchwaliły ustawową ochronę przed pozwami SLAPP. Stanami tymi są Arizona, Arkansas, Kalifornia, Kolorado, Connecticut, Delaware, Floryda, Georgia, Hawaje, Illinois, Indiana, Kansas, Kentucky, Luizjana, Maine, Maryland, Massachusetts, Missouri, Nebraska, Nevada, New Jersey, Nowy Meksyk, Nowy Jork, Oklahoma, Oregon, Pensylwania, Rhode Island, Tennessee, Teksas, Utah, Vermont, Wirginia, i Waszyngton. W Wirginii Zachodniej sądy przyjęły ochronę przed pozwami SLAPP. Przepisy te różnią się zakresem i poziomem ochrony, a pozostałym stanom brakuje specjalnej ochrony. Ochrona ta dotyczy jednak tylko pozwów wnoszonych do sądów w tych stanach, a powodowie często poszukują bardziej sprzyjających jurysdykcji, w tym sądów federalnych, którym brakuje takiej samej dodatkowej ochrony, jaką wielu pozwanych otrzymałoby w ich sądzie stanowym. Na przykład w 1992 roku Kalifornia uchwaliła Kodeks postępowania cywilnego § 425.16, ustawę, która ma na celu udaremnienie pozwów SLAPP poprzez zapewnienie szybkiej i niedrogiej obrony. Przewiduje ona specjalny wniosek o wykreślenie, który pozwany może złożyć na początku procesu, aby wykreślić skargę, gdy wynika ona z zachowania, które mieści się w zakresie praw do petycji lub wolności słowa. Ustawa wyraźnie odnosi się do wszelkich pism lub wypowiedzi dokonanych w związku ze sprawą rozpatrywaną lub poddawaną przeglądowi przez postępowanie ustawodawcze, wykonawcze lub sądowe, lub jakiekolwiek inne postępowanie urzędowe upoważnione przez prawo, ale nie ma wymogu, aby pismo lub wypowiedź były rozpowszechniane bezpośrednio organowi urzędowemu. Ma ona również zastosowanie do wypowiedzi na forum publicznym na temat sprawy publicznej i do wszelkich innych petycji lub zachowań dotyczących wypowiedzi na temat sprawy publicznej.
W 2010 roku Obama podpisał SPEECH Act w blisko powiązanej kwestii turystyka zniesławieniowa, oferując większą ochronę w przypadku pozwów wnoszonych w obcych krajach. SPEAK FREE Act of 2015 nie został poddany głosowaniu po jego wprowadzeniu.
