Sarcophrynium

*Sarcophrynium*
	; Sarcophrynium brachystachys
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	imbirowce
Rodzina	marantowate
Rodzaj	Sarcophrynium
	Nazwa systematyczna
	Sarcophrynium K. M. Schumann; Engler, Pflanzenr. IV. 48: 35 (1902)
	Typ nomenklatoryczny
	non designatus
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Sarcophrynium K.Schum. − rodzaj roślin z rodziny marantowatych. Należy do niego 6 gatunków występujących w środkowej Afryce, od Senegalu do Demokratycznej Republiki Konga.

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów σαρκός (sarkos – mięso) i φρυνος (frinos – ropucha).

Morfologia

Pokrój: Wieloletnie rośliny zielne, wzniesione, nagie lub owłosione, tworzące kępy.

Pędy: Podziemne kłącze. Łodyga u podstawy otoczona pochwami liściowymi liści odziomkowych, z wierzchołkowym liściem i kwiatostanem wyrastającym bocznie.

Liście: Liście odziomkowe. Blaszki liściowe eliptyczne, mniej lub bardziej wydłużone, często nieco sercowate u nasady i lekko asymetryczne, od spodu nagie lub owłosione, w zależności od gatunku.

Kwiaty: Zebrane w kłosokształtne lub wiechowate kwiatostany, o międzywęźlach mniej lub bardziej wydłużonych, w węzłach z trwałymi podsadkami, z kątów których wyrasta 4 lub 5 dwukwiatowych wierzchotek, każda wsparta dwiema pochwiastymi podsadkami. Szypułki kwiatowe nieznacznie nierówne, każda z mięsistą, zaostrzoną, gładką przysadką. Listki zewnętrznego okółka okwiatu wolne, te wewnętrznego okółka zrośnięte u nasady w rurkę. Dwa zewnętrzne prątniczki płatkowate, odwrotnie jajowate. Prątniczek guzkowaty z rozgałęzionym wyrostkiem. Zalążnia trójkomorowa, naga.

Owoce: Torebki, mięsiste, niepękające, o słabo zaznaczonych szwach, przypominające jagody. Nasiona na przekroju romboidalne lub sześciokątne, bez osnówki (u Kubitzkiego osnówka opisana jako śluzowata i okrywająca).

Biologia i ekologia

Siedlisko: Wilgotne lasy tropikalne. Sarcophrynium schweinfurthianum występuje także w lasach bagiennych, a S. prionogonium w lasach wtórnych.

Cechy fitochemiczne: Analiza ekstraktów z liści Sarcophrynium brachystachys wykazała znaczną zawartość flawonoidów, alkaloidów i saponin.

Interakcje międzygatunkowe: Rośliny z tego rodzaju stanowią źródło pożywienia dla pawianów oliwkowych, goryli nizinnych, szympansów zwyczajnych, gerez abisyńskich, koczkodanów białonosych(inne języki), k. białowargich, k. czubatych i mangabek siwolicych.

Goryle nizinne wykorzystują rośliny z rodzaju Sarcophrynium do budowy gniazd.

Szympansy wykonują z giętkich łodyg Sarcophrynium narzędzia do wybierania termitów z termitier.

Systematyka

Pozycja systematyczna: Rodzaj z rodziny marantowatych (Marantaceae) z rzędu imbirowców (Zingiberales).

Wykaz gatunków

Sarcophrynium bisubulatum (K.Schum.) K.Schum.
Sarcophrynium brachystachys (Benth.) K.Schum.
Sarcophrynium congolense Loes.
Sarcophrynium prionogonium (K.Schum.) K.Schum.
Sarcophrynium schweinfurthianum (Kuntze) Milne-Redh.
Sarcophrynium villosum (Benth.) K.Schum.

Zagrożenie i ochrona

Sarcophrynium villosum jest ujęty na czerwonej liście Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody jako gatunek zagrożony wyginięciem (EN). Znany jest tylko z pięciu lokalizacji na niewielkim obszarze (< 500 km²), przy czym w co najmniej jednej lokalizacji obserwuje się zanik siedliska z powodu rosnącego poziomu rozwoju rolnictwa.

Zastosowanie

Rośliny spożywcze: Galaretowata otoczka nasiona jest bardzo słodka i jest jadalna.

Rośliny lecznicze: W niektórych regionach nasiona i kłącza są wykorzystywane w medycynie ludowej do leczenia chorób płuc. W Kamerunie napar ze świeżych liści S. schweinfurthianum stosowany jest jako parówka w malarii.

Badania w kierunku działania przeciwbakteryjnego ekstraktu z liści S. brachystachys wykazały znaczące działanie hamujące na gronkowca złocistego, pałeczkę okrężnicy i pałeczkę ropy błękitnej. W badaniach potwierdzono również działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne.

Inne zastosowania: Liście Sarcophrynium prionogonium wykorzystywane są do wytwarzania koszy i pakowania.

Liście S. brachystachys służą do osłaniania chat oraz do pakowania i gotowania żywności. Włókna uzyskane z ogonków liściowych służą do wyrobu lin, mat, koszy, przedmiotów codziennego użytku i pułapek na ryby.

Baka w Kamerunie wykorzystują S. brachystachys i S. schweinfurthianum do wytwarzania strzech, garnków, blach do pieczenia, talerzy, kubków, lejków, czerpaków do ryb, kroplomierzy, wentylatorów, szufelek, parasoli, pojemników na żywność, patyczków do nosa, sznurków i smoczków. Wykorzystują je również jako wyściółki pod maty do spania.

Rośliny magiczne: Baka rozbijają spalone kłącza S. brachystachys drewnianym tłuczkiem, dodają olej palmowy i taką mieszaniną nacierają czoło i grzbiet dłoni, w nadziei na znalezienie i zebranie dużej ilości bulw dzikiego pochrzynu.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2023-09-17] (ang.).
1 2 3 4 5 6 Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2026-07-13]. (ang.).
↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2023-11-18]. (ang.).
↑ Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Plant Names. T. 4: R–Z. CRC Press, 2000, s. 2387. ISBN 0-8493-2678-8. (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Sarcophrynium. Flore du Gabon. [dostęp 2026-07-30].
1 2 3 4 Giuseppe Mazza: Sarcophrynium brachystachyum. Monaco Nature Encyclopedia, 2015-06-15. [dostęp 2026-07-30].
1 2 3 4 L. Andersson: Marantaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 4: Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 284–290. DOI: 10.1007/978-3-662-03531-3. ISBN 978-3-662-03531-3. (ang.).
1 2 Joy N. Egbucha (i inni). Phytochemical, Anti-inflammatory, Antioxidant, Toxicity and Antimicrobial Activities of Sarcophrynium brachystachys (Benth) K. Shum Leaves. „Communication in Physical Sciences”. 11 (2), s. 316–331, 2024.
↑ Okecha Adam, Newton-Fisher Nicholas: The diet of olive baboons (Papio anubis) in the Budongo Forest Reserve, Uganda. W: Newton-Fisher Nicholas, Notman Hugh, Paterson James, Reynolds Vernon (red.): Primates of Western Uganda. ISBN 0-387-33505-6.
↑ Eva Maria Luef, Thomas Breuer, Simone Pika. Food-Associated Calling in Gorillas (Gorilla g. gorilla) in the Wild. „PLOS ONE”. 11 (2), s. e0144197, 2016-02-24. DOI: 10.1371/journal.pone.0144197.
↑ Jorrit H. Poelen, James D. Simons, Chris J. Mungall. Global Biotic Interactions: An open infrastructure to share and analyze species-interaction datasets. „Ecological Informatics”, 2014. DOI: 10.1016/j.ecoinf.2014.08.005..
↑ Jacob Willie, Nikki Tagg, Charles-Albert Petre, Zjef Pereboom i inni. Plant selection for nest building by western lowland gorillas in Cameroon. „Primates”. 55 (1), s. 41–49, 2014-01. DOI: 10.1007/s10329-013-0363-5.
↑ Joanna Nieczuja-Dwojacka. Zróżnicowanie zachowań narzędziowych szympansa zwyczajnego. „Kosmos”. 63 (4), s. 525–534, 2014.
↑ Sarcophrynium villosum, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2026-07-30] (ang.).
↑ Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: common names, scientific names, eponyms, synonyms, and etymology. CRC, Taylor & Francis Group, 2012, s. 3327. ISBN 978-1-4200-8044-5. OCLC 774639599. (ang.).
↑ Jean Lagarde Betti, Rose Caspa. Ethnobotanical study of the plants used for treating malaria in a forest: Savana margin area, east region. „Cameroon. Glob. J. Res. Med. Plants Indig. Med.”. 2, 2013.
↑ Thea Lautenschläger (i inni). First large-scale ethnobotanical survey in the province of Uíge, northern Angola. „Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine”. 14 (1), 2018-12. DOI: 10.1186/s13002-018-0238-3.
1 2 Shiho Hattori. Utilization of Marantaceae plants by the Baka hunter-gatherers in southeastern Cameroon. „African Study Monographs”. Suppl. 33, s. 29–48, 2006.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2023-09-17] (ang.).

[kew-3] 1 2 3 4 5 6 Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2026-07-13]. (ang.).

[ing-4] Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2023-11-18]. (ang.).

[crc-5] Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Plant Names. T. 4: R–Z. CRC Press, 2000, s. 2387. ISBN 0-8493-2678-8. (ang.).

[fga-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Sarcophrynium. Flore du Gabon. [dostęp 2026-07-30].

[mon-7] 1 2 3 4 Giuseppe Mazza: Sarcophrynium brachystachyum. Monaco Nature Encyclopedia, 2015-06-15. [dostęp 2026-07-30].

[kub-8] 1 2 3 4 L. Andersson: Marantaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 4: Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 284–290. DOI: 10.1007/978-3-662-03531-3. ISBN 978-3-662-03531-3. (ang.).

[bad-9] 1 2 Joy N. Egbucha (i inni). Phytochemical, Anti-inflammatory, Antioxidant, Toxicity and Antimicrobial Activities of Sarcophrynium brachystachys (Benth) K. Shum Leaves. „Communication in Physical Sciences”. 11 (2), s. 316–331, 2024.

[paw-10] Okecha Adam, Newton-Fisher Nicholas: The diet of olive baboons (Papio anubis) in the Budongo Forest Reserve, Uganda. W: Newton-Fisher Nicholas, Notman Hugh, Paterson James, Reynolds Vernon (red.): Primates of Western Uganda. ISBN 0-387-33505-6.

[gor-11] Eva Maria Luef, Thomas Breuer, Simone Pika. Food-Associated Calling in Gorillas (Gorilla g. gorilla) in the Wild. „PLOS ONE”. 11 (2), s. e0144197, 2016-02-24. DOI: 10.1371/journal.pone.0144197.

[globi-12] Jorrit H. Poelen, James D. Simons, Chris J. Mungall. Global Biotic Interactions: An open infrastructure to share and analyze species-interaction datasets. „Ecological Informatics”, 2014. DOI: 10.1016/j.ecoinf.2014.08.005..

[gn-13] Jacob Willie, Nikki Tagg, Charles-Albert Petre, Zjef Pereboom i inni. Plant selection for nest building by western lowland gorillas in Cameroon. „Primates”. 55 (1), s. 41–49, 2014-01. DOI: 10.1007/s10329-013-0363-5.

[term-14] Joanna Nieczuja-Dwojacka. Zróżnicowanie zachowań narzędziowych szympansa zwyczajnego. „Kosmos”. 63 (4), s. 525–534, 2014.

[iucn-15] Sarcophrynium villosum, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2026-07-30] (ang.).

[crcmed-16] Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: common names, scientific names, eponyms, synonyms, and etymology. CRC, Taylor & Francis Group, 2012, s. 3327. ISBN 978-1-4200-8044-5. OCLC 774639599. (ang.).

[par-17] Jean Lagarde Betti, Rose Caspa. Ethnobotanical study of the plants used for treating malaria in a forest: Savana margin area, east region. „Cameroon. Glob. J. Res. Med. Plants Indig. Med.”. 2, 2013.

[kosz-18] Thea Lautenschläger (i inni). First large-scale ethnobotanical survey in the province of Uíge, northern Angola. „Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine”. 14 (1), 2018-12. DOI: 10.1186/s13002-018-0238-3.

[baka-19] 1 2 Shiho Hattori. Utilization of Marantaceae plants by the Baka hunter-gatherers in southeastern Cameroon. „African Study Monographs”. Suppl. 33, s. 29–48, 2006.