Scutum

Rzymskie zdobione scutum legionisty (współczesna rekonstrukcja muzealna)
Szyk testudo z wykorzystaniem tarcz

Scutum (łac. scūtŭm, lm scutae) – duża podłużna tarcza legionowej piechoty rzymskiej.

Opis i pochodzenie

Charakteryzowała się znacznymi wymiarami (około 120 cm wysokości, 75 cm szerokości), kształt jej przekształcał się od owalu (za wczesnej republiki) do cylindrycznego (walcowatego) prostokąta (w okresie późniejszym i za cesarstwa). Wypukłe lico tarczy zdobiono malowaniem różnorodnymi emblematami z wykorzystaniem motywów geometrycznych, roślinnych lub zwierzęcych. Będąc przede wszystkim znakami rozpoznawczymi (zróżnicowanymi zależnie od przynależności do legionu), mogły mieć również znaczenie magiczne, zapewniające opiekę bóstw patronujących żołnierzom.

Wprowadzenie tego typu w wojskach rzymskich odnoszono do czasów pierwszej wojny samnickiej. Według innych twierdzeń zastąpiła jednak ona krągły clipeus już wcześniej (V w. p.n.e.) będąc przyswojonym orężem pochodzenia celtyckiego. Jako element podstawowego wyposażenia miała powszechnie zaistnieć w legionach za panowania Augusta, kiedy jej rozmiar nieco ograniczono do niewiele ponad 100 cm wysokości.

Konstrukcja

Dokładny opis konstrukcji scutum przekazał żyjący i tworzący w Rzymie grecki historyk Polibiusz. Tarcza legionisty składała się z dwóch warstw desek połączonych klejem kazeinowym, od zewnątrz dodatkowo pokrywała ją warstwa płótna i skóry cielęcej. Krawędzie tarczy wzmacniała metalowa obręcz (z brązu), zabezpieczająca ją przed ciosami i chroniąca obrzeże opierane na twardym podłożu. Pośrodku mocowano duży żelazny guz (umbo), dodatkowo wzmacniający konstrukcję zewnętrznie i służący do odbijania pocisków, a w walce wręcz – także do zadawania ciosów. Na jego poziomie od strony wewnętrznej znajdował się poziomy imacz dla chwytu dłonią.

Wykorzystanie

Wśród wyposażenia rzymskich legionistów tarcza ta stanowiła najbardziej wyróżniający element, będąc ich głównym uzbrojeniem obronnym. Podczas walki piechurzy trzymali ją nachwytem, zwykle wyprostowaną lewą ręką. W marszu zawieszona na rzemieniu przenoszona była na plecach w skórzanym pokrowcu. Wyposażony w nią żołnierz określany był jako scutatus.

Oryginalne przykłady

Jedyne zachowane oryginalne scutum (Dura Europos, III w. n.e.)

Do naszych czasów w oryginalnej postaci zachowało się tylko jedno scutum, odnalezione w pozostałościach rzymskiej twierdzy Dura Europos, pozbawione umba i połamane na kilkanaście pogiętych części, które następnie w całości (z wyjątkiem umba) zrekonstruowano.

Przypisy

  1. 1 2 Peter Connolly: Grecja i Rzym na wojnie. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021, ISBN 978-83-8178-708-6, s. 162.
  2. 1 2 3 Daniel Gazda: Wojny domowe w imperium rzymskim. Warszawa: Bellona, 2008, ISBN 978-83-11-11325-1, s. 38.
  3. ↑ Jean-Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 1998, s. 270.
  4. 1 2 Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z (red. Z. Piszczek). Wyd. 5. Warszawa: PWN, 1983, s. 725, ISBN 83-010-3529-3.
  5. ↑ Zdzisław Żygulski jun.: Broń starożytna. Grecja – Rzym – Galia – Germania. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1998, ISBN 83-03-03702-1, s. 95.
  6. 1 2 Peter Connolly: Grecja i Rzym na wojnie, dz. cyt., s. 286. Rekonstrukcje prostokątnego scutum wykonane na podstawie późnego znaleziska z III w. n.e., mają wagę 5, 5 kg; w innej ocenie pierwotna masa tarczy mogła osiągać 10 kg (D. Gazda: Wojny domowe w imperium rzymskim, dz. cyt., s. 38).
  7. ↑ Słownik łacińsko-polski (opr. K. Kumaniecki). Warszawa: PWN, 1975, s. 449.
  8. ↑ Szymon Modzelewski: Bitwa o Dura Europos i ślady broni chemicznej sprzed 1800 lat. „Archeologia Żywa”, nr 4 (90), 2023, s. 10.

Literatura tematu