Serial, także seria– cykl powiązanych ze sobą utworów fabularnych, publikowanych lub udostępnianych jako odrębne części. Poszczególne utwory łączą zwykle elementy świata przedstawionego, zwłaszcza bohaterowie, miejsce akcji lub wspólna tematyka. Seriale występują w różnych mediach, m.in. w literaturze (cykl literacki), komiksach, filmie, radiu, telewizji i grach komputerowych.
Serie fabularne obejmują różne gatunki, szczególnie literaturę przygodową, kryminalną, romansową, fantasy i fantastykę naukową. Choć często kojarzone są z literaturą dziecięcą i młodzieżową, odgrywają również znaczącą rolę w literaturze dla dorosłych, zarówno popularnej jak i pięknej. Wczesnymi przykładami są cykl przygód Sokolego Oka Jamesa Fenimore’a Coopera (od 1823) oraz Komedia ludzka Honoré de Balzaca (od 1829).
Serie fabularne są zazwyczaj tworzone przez jednego autora, ale mogą być także przedsięwzięciami zbiorowymi, organizowanymi przez wydawców, jak w przypadku The Hardy Boys czy Słodkiej doliny. Ze względu na strukturę narracyjną wyróżnia się serie o rozwijającej się fabule i postaciach, których części należy poznawać w określonej kolejności, oraz serie złożone ze stosunkowo samodzielnych opowieści. Rozwój tej formy twórczości wiąże się z komercjalizacją rynku wydawniczego, powstawaniem społeczności fanowskich i rozwojem franczyz medialnych. Seriale bywają krytykowane za schematyczność fabuły i stosunkowo niską wartość literacką.
Tworzenie odrębnych opowieści wykorzystujących tych samych bohaterów ma długą tradycję. Przykładowo William Shakespeare wielokrotnie wykorzystywał postać Johna Falstaffa w swoich sztukach.
Badacz literatury Victor Watson wiąże początki nowoczesnych serii fabularnych ze Stanami Zjednoczonymi. Za jedną z najwcześniejszych, a zarazem pierwszą amerykańską serię tego rodzaju uznaje się cykl przygód Sokolego Oka Jamesa Fenimore’a Coopera, zapoczątkowaną w 1823 roku powieścią Pionierowie. Niektóre wczesne serie ukazywały się w formie tanich wydawnictw typu dime novel i były przeznaczone dla mniej wymagających czytelników, w tym młodzieży.
Wśród innych wczesnych przykładów Watson wymienia serię Five Little Peppers Margaret Sidney, zapoczątkowaną w 1881 roku powieścią Five Little Peppers and How They Grew, oraz cykl o rodzinie Bastable autorstwa Edith Nesbit, rozpoczęty w 1899 roku powieścią Poszukiwacze skarbu, który uznaje za pierwszą brytyjską serię fabularną. W Indiach wskazuje na serię kryminalną o detektywie Feludzie, stworzoną przez Satyajita Raya w 1961 roku.
Peggy Lin Duthie wskazuje jednak na znacznie wcześniejsze przykłady brytyjskich serii fabularnych. Za jeden z najwcześniejszych uznaje cykl powieściowy Waverley Novels Waltera Scotta, zapoczątkowany w 1814 roku powieścią Waverley. Do innych wcześniejszych niż twórczość Nesbit brytyjskich przykładów zalicza Chronicles of Barsetshire Anthony’ego Trollope’a, rozpoczęte w 1855 roku powieścią The Warden, oraz Chronicles of Carlingford Margaret Oliphant, zapoczątkowane w 1861 roku opowiadaniem „The Executor” i powieścią The Rector.
Wśród przykładów z literatur innych niż anglojęzyczna Watson wymienia niemiecką serię o Emilu i detektywach Ericha Kästnera (od 1929) oraz francuską serię zapoczątkowaną powieścią A Hundred Million Francs Paula Berny (1955). Duthie wskazuje jednak na znacznie wcześniejszy przykład francuski: Komedię ludzką Honoré de Balzaca, rozwijaną od 1829 roku, zaliczaną do głównego nurtu literatury.
W okresie międzywojennym serie fabularne rozpowszechniły się poza literaturą, obejmując również inne media, zwłaszcza komiks i film. W tym okresie wielką popularnością wśród młodych czytelników w Stanach Zjednoczonych cieszyła się seria Tom Swift, stworzona przez Edwarda Stratemeyera.
Watson zwraca uwagę na wzrost znaczenia bohaterek kobiecych w seriach fabularnych w okresie powojennym. Niektóre z tych postaci krytykowano jednak za jednowymiarowość i nadmierne skupienie na wyglądzie zewnętrznym. Popularność serii fabularnych wzrosła ponownie w epoce internetu, począwszy od końca lat 90. XX wieku.
Victor Watson definiuje serię fabularną jako ciąg powiązanych opowieści o tej samej grupie bohaterów, zazwyczaj napisanych przez jednego autora. W innym ujęciu podkreśla, że są to utwory publikowane oddzielnie, niekiedy na przestrzeni wielu lat, których wspólnym elementem są przeważnie postacie. Według Watsona do podstawowych cech odróżniających serię od innych form twórczości fabularnej należą jej znaczna łączna objętość oraz podział na odrębne narracje.
Watson zaznacza jednak, że od tej definicji istnieją wyjątki. Chociaż najczęściej elementem łączącym kolejne części są bohaterowie, funkcję tę mogą również pełnić określone miejsce, instytucja lub motyw. Przykładowo serie o szkole Greyfriars Charlesa Hamiltona, szkole Chalet Elinor Brent-Dyer oraz Green Knowe Lucy M. Boston przedstawiają zmieniające się postacie, lecz zachowują wspólne miejsce akcji. Z kolei cykl Twins Lucy Fitch Perkins łączy motyw bliźniąt, podczas gdy poszczególne utwory różnią się bohaterami, krajami i okresami historycznymi.
Choć większość serii powstaje pod kierunkiem jednego autora, istnieją też serie tworzone przez wielu pisarzy. Przykładami są Twins, The Hardy Boys, The Bobbsey Twins, Słodka dolina oraz Animal Ark. Watson zalicza je do kategorii serii organizowanych przez wydawców (ang. publisher’s format series), w których o ciągłości przedsięwzięcia decyduje nie tyle autorstwo, ile ustalona formuła wydawnicza.
Serie fabularne są szczególnie rozpowszechnione w literaturze popularnej, ale występują także w literaturze pięknej, czego wczesnym przykładem jest Komedia ludzka Balzaca. Poszczególne serie często łączą elementy różnych gatunków, a ich charakter gatunkowy może zmieniać się wraz z rozwojem twórczości autora.
Długotrwałe serie osadzone początkowo we współczesnych autorowi realiach mogą z czasem nabierać charakteru historycznego, zwłaszcza jeśli czas przedstawiony upływa znacznie wolniej niż rzeczywisty. Przykładem jest seria Little Grey Rabbit Alison Uttley, rozpoczęta w latach 20. XX wieku i kontynuowana do lat 70., której późniejsze tomy wymagały już objaśnień dotyczących realiów historycznych.
Serie są szczególnie popularne w literaturze dla dzieci i młodzieży. Wśród częstych odmian wymienia się serie przygodowe, opowieści o balecie, obozach i wędrówkach, sagi rodzinne oraz opowieści o koniach. W XX wieku coraz większego znaczenia nabrały także fantasy i fantastyka naukowa, czego znanym przykładem jest seria Harry Potter.
Fantasy i fantastyka naukowa są również popularne w seriach przeznaczonych dla dorosłych. W tej grupie rozpowszechnione są ponadto powieści przygodowe, westerny, horrory, kryminały, powieści detektywistyczne i romanse, w tym utwory publikowane pod marką Harlequin.
Brian M. Stableford wiąże rozwój serii fabularnych z komercjalizacją i masową produkcją literatury. Wskazuje, że presja rynku skłania autorów i wydawców do tworzenia kontynuacji popularnych utworów oraz do stosowania powtarzalnych schematów fabularnych, odpowiadających oczekiwaniom odbiorców.
Stableford zwraca również uwagę na zjawisko określane jako melodramatic inflation („inflacja melodramatyczna”), polegające na konieczności stopniowego zwiększania skali zagrożeń i wyzwań stojących przed bohaterami kolejnych części. Jednym ze sposobów uniknięcia tego problemu jest rozwijanie wątków pobocznych, np. poprzez spin-offy i prequele.
Kontynuowanie serii może jednak wynikać także z powodów innych niż komercyjne, takich jak chęć wypełnienia luk w istniejącej narracji lub ponownego rozpatrzenia przedstawionych wcześniej zagadnień ideowych. Z drugiej strony niektórzy autorzy wskazują na trudności związane z wieloletnim rozwijaniem tych samych bohaterów i światów przedstawionych, w tym na wyczerpanie twórcze.
Oczekiwanie na kolejną część stanowi jeden z czynników atrakcyjności serii fabularnych. Może ono być wzmacniane przez działania marketingowe, zainteresowanie dziennikarzy, spekulacje fanów oraz inne formy podtrzymywania zainteresowania odbiorców.
Czytanie serii wymaga większego zaangażowania niż lektura pojedynczego, niezależnego utworu, ponieważ odbiorca decyduje się poświęcić czas na poznanie wielu powiązanych części. Długie serie sprzyjają powstawaniu społeczności fanowskich, które same mogą przyciągać kolejnych odbiorców. W epoce internetu społeczności te umożliwiają również bardziej bezpośrednią interakcję między czytelnikami a autorami, a opinie fanów mogą wpływać na dalszy rozwój serii.
Serie fabularne mogą składać się z niewielkiej liczby utworów, np. tworzyć trylogię, ale również obejmować kilkadziesiąt, a nawet kilkaset części. Szczególnie rozbudowane serie powstają w obrębie większych franczyz medialnych i wspólnych uniwersów fabularnych, takich jak Star Trek czy Gwiezdne wojny, a także w wielotomowych seriach literackich, np. westernowym cyklu Longarm.
Z serią fabularną wiążą się również pojęcia cyklu literackiego, sagi i powieści wielotomowej. Szczególne znaczenie, zwłaszcza w fantastyce, mają pojęcia wspólnego uniwersum (ang. shared world), fan fiction oraz kanonu fabularnego.
Ocena krytyczna serii fabularnych może zmieniać się wraz z publikacją kolejnych części. Pierwszy tom bywa przedmiotem szczegółowych i przychylnych recenzji, podczas gdy następne, pomimo dobrych wyników sprzedaży, otrzymują mniej uwagi ze strony krytyków, ograniczającej się niekiedy do krótkich omówień lub wzmianek bibliograficznych.
Długie serie bywają postrzegane jako utwory produkowane masowo, o niższej wartości artystycznej. Krytyka ta dotyczy zwłaszcza pisarzy publikujących wiele części rocznie, niekiedy przy niedostatecznej redakcji tekstów. Szczególnie niską reputację krytyczną mają często serie skierowane do młodych czytelników oraz romanse, co wiąże się z ich masową produkcją i schematycznością fabuły.
Serie adresowane do nastoletnich dziewcząt krytykowano również za nadmierne skupienie fabuły na zakupach, plotkach, przyjęciach i relacjach seksualnych, a także za przedstawianie urody i bogactwa jako najważniejszych wartości. Stosunkowo niską ocenę krytyków otrzymują również serie powstające na podstawie franczyz telewizyjnych i filmowych, należące do kategorii dzieł powiązanyych (ang. tie-in).
Pomimo negatywnych ocen krytycznych i powtarzalności schematów fabularnych niektóre serie utrzymują popularność przez wiele lat i zdobywają liczne grono wiernych odbiorców. Znajomość świata przedstawionego, bohaterów i stylu autora sama w sobie może stanowić jedną z głównych atrakcji serii.
W badaniach nad seriami fabularnymi rozróżnia się niekiedy serię złożoną z odrębnych, względnie samodzielnych opowieści oraz pojedyncze dzieło podzielone na kilka tomów lub części, których fabuła tworzy jedną, ciągłą całość. Dzieła drugiego rodzaju mogą być określane jako trylogie, tetralogie itp., zależnie od liczby części. Chociaż literaturoznawcy również zaliczają je do serii fabularnych, w praktyce wydawniczej bywają traktowane jako odrębna kategoria.
Zjawisko to jest powiązane z publikowaniem powieści w odcinkach, np. na łamach czasopism, przed ich wydaniem w postaci książkowej.
Znanym przykładem pojedynczego dzieła wydanego w kilku tomach jest Władca Pierścieni J.R.R. Tolkiena, opublikowany w trzech częściach: Drużyna Pierścienia, Dwie wieże i Powrót króla. W seriach złożonych z bardziej samodzielnych opowieści każda część ma natomiast wyraźniej wyodrębnioną fabułę, a jej zrozumienie w mniejszym stopniu wymaga znajomości wcześniejszych utworów.
Victor Watson wyróżnia dwa podstawowe modele serii fabularnych:
Niektóre serie mogą z czasem przechodzić od modelu progresywnego do sukcesywnego lub odwrotnie.
Serie fabularne występują w różnych mediach. Do ich podstawowych rodzajów należą:
Podział ten nie jest ograniczony wyłącznie do fikcji. Serie utworów niefabularnych, w tym publikacji popularnonaukowych i edukacyjnych, występują również w różnych mediach.
Serie i cykle mogą być również określane w zależności od liczby części, z których się składają. Do takich określeń należą: