Sidra

Sidra
wieś
Ilustracja
Państwo

 Polska

Województwo

 podlaskie

Powiat

sokólski

Gmina

Sidra

Liczba ludności (2020)

547

Strefa numeracyjna

85

Kod pocztowy

16-124

Tablice rejestracyjne

BSK

SIMC

0039284

Położenie na mapie gminy Sidra
Mapa konturowa gminy Sidra, w centrum znajduje się punkt z opisem „Sidra”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko prawej krawędzi u góry znajduje się punkt z opisem „Sidra”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Sidra”
Położenie na mapie powiatu sokólskiego
Mapa konturowa powiatu sokólskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Sidra”
Ziemia53°33′09″N 23°26′59″E/53,552500 23,449722

Sidra – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie sokólskim, w gminie Sidra, nad rzeką Sidrą.

Miejscowość uzyskała lokację miejską w 1566 roku, zdegradowana w 1897 roku. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Sidra. Miasto magnackie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego.

Historia

Kościół z XVIII w.
Ruiny zboru kalwińskiego z XVI w.
Wzgórze zamkowe z ruinami

Dobra na których została założona Sidra były własnością kolejno Gasztołdów, Hołowczyńskich a pomiędzy 1538 a 1558 r. zostały objęte w posiadanie przez Andrzeja Wołłowicza. W 1558 dobra te odkupił od niego jego brat Ostafi Bohdanowicz Wołłowicz syn Bohdana. Wkrótce otrzymała dodatkowe darowizny od króla Zygmunta Augusta. W 1563 król nadał przywilej na staw i młyn na rzece w Sidrze i w tym okresie też został założony dwór w Zalesiu oraz zbudowany przez Pawła Wołłowicza dwór w Pawłowiczach.

W 1566 r. Sidra otrzymała od króla Zygmunta Augusta prawa miejskie i wkrótce obok powstającego miasteczka w części południowo-wschodniej wzniesiono warowną rezydencję z bastejami. Eustachy Wołłowicz już jako kanclerz wielki litewski i kasztelan trocki umiera w 1587 r. w drodze do Krakowa na koronację Zygmunta III Wazy. Jego dobra odziedziczyła córka Regina będąca żoną kasztelana Seweryna Bonera, którzy jednak umierają kolejno w 1591 i 1592 r. Dobra w skład których wchodziła Sidra odziedziczyli synowie wojewody Grzegorza Bogdanowicza Wołłowicza, cześnik litewski Piotr i starosta rogaczewski Roman. Na początku XVII wieku Mikołaj Naruszewicz, kasztelan żmudzki, przy poparciu Piotra Wołłowicza ufundował w Sidrze zbór kalwiński (zamknięty w 1839 roku z powodu braku wiernych). W 1602 r. Hieronim Wołłowicz ufundował kościół katolicki w Zalesiu. Po podziale dóbr Sidra przypadła Piotrowi Wołłowiczowi, a później jego córce Helenie, która w 1622 r. poślubiła cześnika Janusza Hołowiczeńskiego, a w 1630 Krzysztofa Potockiego, po którym odziedziczył dobra kasztelan Andrzej Potocki.

W 1636 r. Janusz Radziwiłł napisał list z Sidry do swojego ojca Krzysztofa Radziwiłła, w którym informował o udanym polowaniu króla Władysława IV na niedźwiedzia. Potoccy przebudowali zamek na pałac. Córka Andrzeja Potockiego, Konstancja Maria Anna została żoną podkanclerzego litewskiego Stanisława Antoniego Szczuki. 20 grudnia 1704 r. Szczukowie ufundowali w Sidrze parafię katolicką, uposażając ją w grunta, sad i ogród oraz przestrzeń na zabudowę plebańską. Zbudowano drewniany, tymczasowy kościół, poświęcony 14 czerwca 1705 r. Wcześniej nabożeństwa odbywały się w dworze sidrzańskim. Fundację parafii potwierdził 9 listopada 1705 r. biskup wileński, Konstanty Kazimierz Brzostowski. W tym samym roku fundator rozpoczął starania o wzniesienie murowanej świątyni, jednak przerwały je wydarzenia wojenne 1706 r. Projektowali ją polscy architekci pochodzenia włoskiego, Józef Piola i Józef II Fontana. Kościół murowany, noszący wezwanie Trójcy Świętej i zachowany do dziś, ukończono w latach 1781-1783. Zbudowano go z cegły na planie prostokąta, z jedną nawą i prosto zamkniętym prezbiterium, w stylu neoklasycystycznym. Na ścianach we wnętrzu świątyni umieszczono freski. W XVIII w. powstała też w mieście drewniana synagoga, ukończona w 1783 r. dzięki wsparciu finansowemu ówczesnego właściciela Ignacego Potockiego.

W 1804 r. Ignacy Potocki sprzedał Sidrę wraz z dobrami Rajmundowi Rembielińskiemu. W XIX wieku Sidra utraciła prawa miejskie. W 1863 r. podczas powstania styczniowego został rozstrzelany kapitan Zawistowski, właściciel pobliskich dóbr w Siderce. W 1878 r. Sidra liczyła 920 mieszkańców. Ostatnimi właścicielami Sidry byli Wincenty i Wanda Hejnerowiczowie.

W 1920 roku, już po odparciu wojsk Rosji bolszewickiej spod Warszawy, w dniu 24 września Sidra została zajęta przez bolszewików w pasie działań polskiej 21 Dywizji piechoty górskiej, w związku z czym Sidrę musiał odbić 2 pułk strzelców podhalańskich.

Ostatnim właścicielem Sidry był Stanisław Eynarowicz.

W okresie okupacji niemieckiej w latach 1941–1944 nastąpiła eksterminacja ludności żydowskiej, którą umieszczono w getcie w Sokółce, następnie w Grodnie, a w końcu zamordowano w Treblince. W okresie II wojny światowej w Sidrze działało ugrupowanie Armii Krajowej pod dowództwem Wacława Hryckiewicza ps. „Łomski”.

Zabytki

Ludzie związani z Sidrą

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Sidrą.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Raport o stanie gminy za rok 2019. Stan ludności 31.12.2020 str.9 [dostęp 2021-10-26]
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1138 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. 1 2 GUS. Wyszukiwarka TERYT
  4. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 121739.
  5. ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP))
  6. ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 68-69.
  7. ↑ Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 97.
  8. ↑ Jan Mironczuk, Wyznania protestanckie na obszarze dystryktu podlaskiego, w: Odrodzenie i Reformacja w Polsce vol. 62 (2018), s. 147.
  9. ↑ Anna Czapska, Z badań na wzgórzu zamkowym w Sidrze, [w:] Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, t. 24 (1979), z. 2, s. 177-189(190)
  10. ↑ Ryszard Kiersnowski: Niedźwiedzie i ludzie w dawnych i nowszych czasach. Fakty i mity. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1990, s. 117. ISBN 83-06-01785-4.
  11. ↑ Historia katolickiej parafii w Sidrze na stronie Archidiecezji Białostockiej. [dostęp 2017-12-15].
  12. ↑ Lech Wyszczelski, Niemen 1920, Wydanie I, Historyczne Bitwy, Warszawa: "Bellona", 1991, ISBN 978-83-11-07908-3 [dostęp 2025-03-30].
  13. ↑ Ostatni właściciel Sidry miał fantazję. Jeździł czerwonym kabrioletem i doskonale strzelał [FOTO] [online], Sokółka i powiat sokólski. Informacje, forum, ogłoszenia - iSokolka.eu, 9 maja 2025 [dostęp 2025-05-20].
  14. ↑ „Zbór kalwiński w Sidrze na początku XVIII” [w: „Białostocczyzna” 1986, nr 1, s. 20]
  15. ↑ A. Czapska, „Nieistniejący dwór w Siderce” [w: „Biuletyn konserwatorski województwa podlaskiego”, Białystok 1999, s. 198.]
  16. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 czerwca 2026.

Linki zewnętrzne