Spatula

	Spatula
	Boie, 1822
	; Płaskonos zwyczajny (S. clypeata)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Infragromada	ptaki neognatyczne
Rząd	blaszkodziobe
Rodzina	kaczkowate
Podrodzina	kaczki
Plemię	Anatini
Rodzaj	Spatula
	Typ nomenklatoryczny
	Anas clypeata Linnaeus, 1758
Synonimy
	Querquedula Oken, 1817; Rhynchaspis Stephens, 1824; Rhynchoplatus Berthold, 1827; Spathulea Fleming, 1828; Clypeata Lesson, 1828; Rhyncapsis Griffith, 1830; Rynchapsis Jardine & Selby, 1835; Rynchapeis Jardine & Selby, 1835; Cyanopterus Bonaparte, 1838; Rhyncaspis Blyth, 1840; Pterocyanea Bonaparte, 1841; Rhynchapsis Fraser, 1840; Rynchaspis C.L. Brehm, 1855; Pterocyana A.E. Brehm, 1857; Punanetta Bonaparte, 1856; Adelonetta Heine & Reichenow, 1890; Rhynchasmus Koenig, 1893;
Gatunki
	10 gatunków – zobacz opis w tekście
	10 gatunków – zobacz opis w tekście
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Spatula – rodzaj ptaków z podrodziny kaczek (Anatinae) w obrębie rodziny kaczkowatych (Anatidae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Eurazji, Afryce, Australii, Ameryce Południowej i Północnej.

Morfologia

Długość ciała 30–56 cm, rozpiętość skrzydeł 58–85 cm; masa ciała 216–1100 g (samce są większe i cięższe od samic).

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1822 roku niemiecki zoolog Friedrich Boie w artykule poświęconym klasyfikacji ptaków z naciskiem na europejskie gatunki, opublikowanym w czasopiśmie Isis von Oken. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) płaskonos zwyczajny (S. clypeata).

Nazewnictwo

Querquedula: łac. querquedula ‘typ kaczki’, nazwa najwyraźniej pochodzi od wydawanego przez nią głosu. Gatunek typowy: Anas circia Linnaeus, 1758 (= Anas querquedula Linnaeus, 1758).
Spatula (Spathulea): łac. spatula ‘łyżka’, od zdrobnienia spatha ‘szpachla’, od gr. σπαθη spathē ‘szpachla’.
Rhynchaspis (Rhyncapsis, Rynchapsis, Rynchapeis, Rhyncaspis, Rhynchapsis, Rynchaspis, Rhynchasmus): gr. ῥυγχος rhunkhos ‘dziób’; ασπις aspis, ασπιδος aspidos ‘tarcza’. Gatunek typowy (późniejsze oznaczenie): Anas clypeata Linnaeus, 1758.
Rhynchoplatus: gr. ῥυγχος rhunkhos ‘dziób’; πλατυς platus ‘broda’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Anas clypeata Linnaeus, 1758.
Clypeata: epitet gatunkowy Anas clypeata Linnaeus, 1758; łac. clipeatus lub clypeatus ‘dźwigając tarczę, uzbrojony w okrągłą tarczę’, od clipeare lub clypeare ‘ramię z tarczą’, od clipeus, clupeus lub clypeus ‘okrągła tarcza’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Anas clypeata Linnaeus, 1758.
Cyanopterus: gr. κυανοπτερος kuanopteros ‘niebieskoskrzydły’, od κυανος kuanos ‘ciemnoniebieski’; -πτερος -pteros ‘-skrzydły’, od πτερον pteron ‘skrzydło’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Anas Querquedula Linnaeus, 1758.
Pterocyanea (Pterocyana): gr. πτερον pteron ‘skrzydło’; κυανεος kuaneos ‘ciemnoniebieski, lśniący’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Anas circia Linnaeus, 1758 (= Anas querquedula Linnaeus, 1758).
Punanetta: epitet gatunkowy Anas puna von Tschudi, 1844; gr. νηττα nētta ‘kaczka’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Anas puna von Tschudi, 1844.
Adelonetta: gr. αδηλος adēlos ‘niejasny’, od negatywnego przedrostka α- a-; δηλος dēlos ‘widoczny’; νηττα nētta ‘kaczka’. Gatunek typowy: Anas puna von Tschudi, 1844.

Podział systematyczny

Na podstawie badań filogenetycznych takson ten został ponownie wyodrębniony z Anas. Do rodzaju należą następujące gatunki:

Spatula hottentota (Eyton, 1838) – srebrzanka hotentocka
Spatula puna (von Tschudi, 1844) – srebrzanka andyjska
Spatula versicolor (Vieillot, 1816) – srebrzanka modrodzioba
Spatula querquedula (Linnaeus, 1758) – cyranka zwyczajna
Spatula cyanoptera (Vieillot, 1816) – cynamonka
Spatula discors (Linnaeus, 1766) – cyranka modroskrzydła
Spatula platalea (Vieillot, 1816) – płaskonos jasnogłowy
Spatula smithii E. Hartert, 1891 – płaskonos przylądkowy
Spatula rhynchotis (Latham, 1801) – płaskonos czarnolicy
Spatula clypeata (Linnaeus, 1758) – płaskonos zwyczajny

Fragment kladogramu obejmujący gatunki z rodzaju Spatula:

Spatula

S. querquedula

S. hottentota

	S. puna

	S. versicolor

S. platalea

	S. discors

	S. cyanoptera

S. smithii

	S. clypeata

	S. rhynchotis

Uwagi

↑ Nowa nazwa dla Punanetta Bonaparte, 1856 ze względu na puryzm.

Przypisy

1 2 F. Boie. Ueber Classifications, insonderheit der europäischen Vögel. „Isis von Oken”. 10-11, s. kol. 564, 1822. (ang.).
↑ L. von Oken. II. Klasse. Vögel. Ord. Dalmipeden. Fam. Lamellirostern. „Isis, oder, Encyclopädische Zeitung von Oken”. 1, s. 1183, 1817. (niem.).
↑ J.F. Stephens: Hynchaspis. Shoveler.. W: G. Shaw: General zoology, or Systematic natural history. T. 12: Aves. Cz. 2. Londyn: Printed for G. Kearsley, 1824, s. 114. (ang.).
↑ A.A. Berthold: Latreille’s natürliche Familien der Thierreichs aus dem Französischen mit Anmerkungen und Zusätzen von Dr. Arnold Adoph Berthold. Weimar: Landes-Industrie Comptoir, 1827, s. 84. (niem.).
↑ J. Fleming: History of British animals. Edinburgh: Bell & Bradfut, 1828, s. 123. (ang.).
↑ R.-P. Lesson: Manuel dʹornithologie, ou description des genres et des principales espèces dʹoiseaux. Cz. 2. Paris: Roret, 1828, s. 416. (fr.).
↑ E. Griffith: Supplement on the Palmipedes. W: G. Cuvier: The animal kingdom: arranged in conformity with its organization. Cz. 8. London: Printed for G.B. Whittaker, 1829, s. 669. (ang.).
1 2 W. Jardine, P.J. Selby: Illustrations of ornithology. Cz. 3. Dublin: Longman, Rees, Orme, Brown, & Green, and S. Highley, 1825–1836, s. ryc. 147. (ang.).
↑ Ch.-L. Bonaparte: A geographical and comparative list of the birds of Europe and North America. London: J. Van Voorst, 1838, s. 57. (ang.).
↑ E. Blyth: Mammalia, birds and reptiles. W: G. Cuvier: Cuvier’s animal kingdom: arranged according to its organization. London: Orr and Smith, 1840, s. 265. (ang.).
↑ Ch.-L. Bonaparte: Iconografia della fauna italica: per le quattro classi degli animali vertebrati. T. 1: Mammiferi e uccelli. Roma: Tip. Salviucci, 1841, s. 17. (wł.).
↑ L. Fraser. Rhynchapsis clypeata. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 7, s. 134, 1840. (ang.).
↑ C.L. Brehm: Der vollständige Vögelsang: Eine gründliche Anleitung alle europaischen Vögel. Weimar: B. Voigt, 1855, s. 377. (niem.).
↑ A.E. Brehm. Vorläufige Zusammenstellung der Vögel Spaniens mit kritischer Benutzung der bisher von spanischen Ornithologen herausgegebenen Verzeichnisse. „Allgemeine deutsche naturhistorische Zeitung”. Neue Folge. 3, s. 487, 1857. (niem.).
↑ Ch.-L. Bonaparte. Excursion dans les divers Musées d’Allemagne, de Hollande et de Belgique (suite et fin), et Tableaux paralléliques de tordre des Palmipèdes. „Comptes rendus hebdomadaires des Séances de l’Académie des Sciences”. 43, s. 649, 1856. (fr.).
↑ F. Heine & A. Reichenow: Nomenclator Musei Heineani Ornithologici; Verzeichniss der Vogel-Sammlung des Kgl. Oberamtmanns Ferdinand Heine. Berlin: R. Friedländer & Sohn, 1890, s. 346. (łac.).
↑ A.F. Koenig. Zweiter Beitrag zur Avifauna von Tunis. „Journal für Ornithologie”. 41, s. 104, 1893. (niem.).
↑ F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen: Screamers, ducks, geese & swans. IOC World Bird List: Version 14.2. [dostęp 2024-11-02]. (ang.).
↑ D.W. Winkler, S.M. Billerman & I.J. Lovette, Ducks, Geese, and Waterfowl (Anatidae), version 1.0, [w:] S.M. Billerman, B.K. Keeney, P.G. Rodewald & T.S. Schulenberg (redaktorzy), Birds of the World, Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY 2020, Spatula, DOI: 10.2173/bow.anatid1.01 [dostęp 2024-11-02] (ang.).
↑ The Key to Scientific Names ↓, Querquedula [dostęp 2024-11-02] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Spatula [dostęp 2024-11-02] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Rhynchaspis [dostęp 2024-11-02] .
↑ T.C. Eyton: A monograph on the Anatidae, or duck tribe. London: Longman, Orme, Brown, Green, & Longman, 1838, s. 40. (ang.).
↑ The Key to Scientific Names ↓, Rhynchoplatus [dostęp 2024-11-02] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Clypeata [dostęp 2024-11-02] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Cyanopterus [dostęp 2024-11-02] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Pterocyanea [dostęp 2024-11-02] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Punanetta [dostęp 2024-11-02] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Adelonetta [dostęp 2024-11-02] .
↑ J. Gonzalez, H. Düttmann & M. Wink. Phylogenetic relationships based on two mitochondrial genes and hybridization patterns in Anatidae. „Journal of Zoology”. 279 (3), s. 310–318, 2009. DOI: 10.1111/j.1469-7998.2009.00622.x. (ang.).
↑ E.C. Dickinson (red.) & J.V. Remsen Jr.: The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. Cz. 1: Non-passerines. Eastbourne: Aves Press, 2013. ISBN 978-0-9568611-0-8. (ang.).
↑ Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Anatini Leach, 1820 (wersja: 2024-09-29). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2024-11-02].
↑ J. Boyd III: Anatidae: Ducks, Geese, Swans. [w:] Taxonomy in Flux Checklist 3.08 [on-line]. John Boyd’s Home Page. [dostęp 2022-09-07]. (ang.).

Bibliografia

The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).

[16] Nowa nazwa dla Punanetta Bonaparte, 1856 ze względu na puryzm.

[Boie-1] 1 2 F. Boie. Ueber Classifications, insonderheit der europäischen Vögel. „Isis von Oken”. 10-11, s. kol. 564, 1822. (ang.).

[Oken-2] L. von Oken. II. Klasse. Vögel. Ord. Dalmipeden. Fam. Lamellirostern. „Isis, oder, Encyclopädische Zeitung von Oken”. 1, s. 1183, 1817. (niem.).

[Stephens-3] J.F. Stephens: Hynchaspis. Shoveler.. W: G. Shaw: General zoology, or Systematic natural history. T. 12: Aves. Cz. 2. Londyn: Printed for G. Kearsley, 1824, s. 114. (ang.).

[Berthold-4] A.A. Berthold: Latreille’s natürliche Familien der Thierreichs aus dem Französischen mit Anmerkungen und Zusätzen von Dr. Arnold Adoph Berthold. Weimar: Landes-Industrie Comptoir, 1827, s. 84. (niem.).

[Fleming-5] J. Fleming: History of British animals. Edinburgh: Bell & Bradfut, 1828, s. 123. (ang.).

[Lesson-6] R.-P. Lesson: Manuel dʹornithologie, ou description des genres et des principales espèces dʹoiseaux. Cz. 2. Paris: Roret, 1828, s. 416. (fr.).

[Griffith-7] E. Griffith: Supplement on the Palmipedes. W: G. Cuvier: The animal kingdom: arranged in conformity with its organization. Cz. 8. London: Printed for G.B. Whittaker, 1829, s. 669. (ang.).

[Jardine&Selby-8] 1 2 W. Jardine, P.J. Selby: Illustrations of ornithology. Cz. 3. Dublin: Longman, Rees, Orme, Brown, & Green, and S. Highley, 1825–1836, s. ryc. 147. (ang.).

[Bonaparte1838-9] Ch.-L. Bonaparte: A geographical and comparative list of the birds of Europe and North America. London: J. Van Voorst, 1838, s. 57. (ang.).

[Blyth-10] E. Blyth: Mammalia, birds and reptiles. W: G. Cuvier: Cuvier’s animal kingdom: arranged according to its organization. London: Orr and Smith, 1840, s. 265. (ang.).

[Bonaparte1841-11] Ch.-L. Bonaparte: Iconografia della fauna italica: per le quattro classi degli animali vertebrati. T. 1: Mammiferi e uccelli. Roma: Tip. Salviucci, 1841, s. 17. (wł.).

[Fraser-12] L. Fraser. Rhynchapsis clypeata. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 7, s. 134, 1840. (ang.).

[Brehm-13] C.L. Brehm: Der vollständige Vögelsang: Eine gründliche Anleitung alle europaischen Vögel. Weimar: B. Voigt, 1855, s. 377. (niem.).

[AEBrehm-14] A.E. Brehm. Vorläufige Zusammenstellung der Vögel Spaniens mit kritischer Benutzung der bisher von spanischen Ornithologen herausgegebenen Verzeichnisse. „Allgemeine deutsche naturhistorische Zeitung”. Neue Folge. 3, s. 487, 1857. (niem.).

[Bonaparte-15] Ch.-L. Bonaparte. Excursion dans les divers Musées d’Allemagne, de Hollande et de Belgique (suite et fin), et Tableaux paralléliques de tordre des Palmipèdes. „Comptes rendus hebdomadaires des Séances de l’Académie des Sciences”. 43, s. 649, 1856. (fr.).

[Heine&Reichenow-17] F. Heine & A. Reichenow: Nomenclator Musei Heineani Ornithologici; Verzeichniss der Vogel-Sammlung des Kgl. Oberamtmanns Ferdinand Heine. Berlin: R. Friedländer & Sohn, 1890, s. 346. (łac.).

[Koenig-18] A.F. Koenig. Zweiter Beitrag zur Avifauna von Tunis. „Journal für Ornithologie”. 41, s. 104, 1893. (niem.).

[Gill&Donsker-19] F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen: Screamers, ducks, geese & swans. IOC World Bird List: Version 14.2. [dostęp 2024-11-02]. (ang.).

[botw-20] D.W. Winkler, S.M. Billerman & I.J. Lovette, Ducks, Geese, and Waterfowl (Anatidae), version 1.0, [w:] S.M. Billerman, B.K. Keeney, P.G. Rodewald & T.S. Schulenberg (redaktorzy), Birds of the World, Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY 2020, Spatula, DOI: 10.2173/bow.anatid1.01 [dostęp 2024-11-02] (ang.).

[21] The Key to Scientific Names ↓, Querquedula [dostęp 2024-11-02] .

[22] The Key to Scientific Names ↓, Spatula [dostęp 2024-11-02] .

[23] The Key to Scientific Names ↓, Rhynchaspis [dostęp 2024-11-02] .

[eyt-24] T.C. Eyton: A monograph on the Anatidae, or duck tribe. London: Longman, Orme, Brown, Green, & Longman, 1838, s. 40. (ang.).

[25] The Key to Scientific Names ↓, Rhynchoplatus [dostęp 2024-11-02] .

[26] The Key to Scientific Names ↓, Clypeata [dostęp 2024-11-02] .

[27] The Key to Scientific Names ↓, Cyanopterus [dostęp 2024-11-02] .

[28] The Key to Scientific Names ↓, Pterocyanea [dostęp 2024-11-02] .

[29] The Key to Scientific Names ↓, Punanetta [dostęp 2024-11-02] .

[30] The Key to Scientific Names ↓, Adelonetta [dostęp 2024-11-02] .

[Gonzalez&inni-31] J. Gonzalez, H. Düttmann & M. Wink. Phylogenetic relationships based on two mitochondrial genes and hybridization patterns in Anatidae. „Journal of Zoology”. 279 (3), s. 310–318, 2009. DOI: 10.1111/j.1469-7998.2009.00622.x. (ang.).

[Dickinson&Remsen-32] E.C. Dickinson (red.) & J.V. Remsen Jr.: The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. Cz. 1: Non-passerines. Eastbourne: Aves Press, 2013. ISBN 978-0-9568611-0-8. (ang.).

[Mielczarek&Kuziemko-33] Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Anatini Leach, 1820 (wersja: 2024-09-29). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2024-11-02].

[tif-34] J. Boyd III: Anatidae: Ducks, Geese, Swans. [w:] Taxonomy in Flux Checklist 3.08 [on-line]. John Boyd’s Home Page. [dostęp 2022-09-07]. (ang.).