Stefan Melak

Stefan Melak
Jan Ostrogski, Lida A., Wilno Z.
Data i miejsce urodzenia	13 sierpnia 1946 ; Warszawa
Data i miejsce śmierci	10 kwietnia 2010 ; Smoleńsk
Przyczyna śmierci	Katastrofa polskiego Tu-154 w Smoleńsku
Miejsce spoczynku	Cmentarz Wojskowy na Powązkach, kwatera K II, rząd 1, grób 7
Zawód, zajęcie	działacz opozycji, dziennikarz
Uczelnia	Uniwersytet Warszawski
Stanowisko	przewodniczący Komitetu Katyńskiego
Partia	Konfederacja Polski Niepodległej, Prawo i Sprawiedliwość
Rodzice	Józef Melak,; Donata z Mazińskich Melak
Dzieci	Gabriela Melak
Krewni i powinowaci	bracia: Andrzej Melak,; Arkadiusz Melak,; Sławomir Melak;; wnuki: Zosia Melak-Trela,; Jasio Melak-Trela
	Odznaczenia
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Cytaty w Wikicytatach

Stefan Melak, ps. Jan Ostrogski, Lida A., Wilno Z. (ur. 13 sierpnia 1946 w Warszawie, zm. 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku) – polski dziennikarz, działacz opozycyjny okresu PRL, przewodniczący Komitetu Katyńskiego.

Życiorys

Syn Józefa Melaka i Donaty Mazińskiej, miał braci: Andrzeja, Arkadiusza i Sławomira. W latach 1965–1974 studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim, w 1968 uczestniczył w wydarzeniach marcowych. W 1974, razem z braćmi, założyli Krąg Pamięci Narodowej. W 1979 r. z inspiracji Stefana Melaka i ks. Wacława Karłowicza powstał Konspiracyjny Komitet Katyński.

Od 1979 roku był członkiem niepodległościowej partii politycznej Konfederacja Polski Niepodległej, w latach 1980–1981 był członkiem redakcji pism tej partii: Niepodległość oraz Gazeta Polska.

Kierował głośną konspiracyjną akcją ustawienia 31 lipca 1981 w tzw. Dolince Katyńskiej na Cmentarzu na Powązkach w Warszawie pierwszego w Polsce „Pomnika Katyńskiego”, który był wykonany z granitu przez Arkadiusza Melaka i ważył kilka ton. Pomnik ten po kilku godzinach został usunięty po interwencji ambasady radzieckiej. W obronie zrabowanego pomnika występował nawet I Zjazd NSZZ „Solidarność” w Gdańsku Oliwie. Odzyskany został dopiero w lipcu 1989 r. Ponowne postawienie i odsłonięcie monumentu nastąpiło 8 września 1995 roku.

Melak był internowany przez władze komunistyczne za działalność antykomunistyczną oraz udział w zjazdach Solidarności. Po zwolnieniu aktywnie uczestniczył w działalności podziemnej Solidarności, m.in. zajmując się wydawaniem w tzw. drugim obiegu książek o tematyce katyńskiej. Był wydawcą i redaktorem konspiracyjnego Wydawnictwa Polskiego, w którym w latach 1983–1989 wydał kilkanaście pozycji książkowych oraz liczne plakaty, ulotki, broszury itp. Organizował też druk i kolportaż wielu tytułów prasy podziemnej Solidarności. Nadal uczestniczył w działalności KPN, m.in. był uczestnikiem II Kongresu KPN 22 grudnia 1984 roku.

Z jego inspiracji w 1991 r. w Miednoje i Charkowie postawiono krzyże upamiętniające Polaków zamordowanych przez NKWD w 1940 r.

W wyborach parlamentarnych 1993 bezskutecznie ubiegał się o mandat posła na Sejm RP II kadencji z ramienia KPN. W 1998 ubiegał się o mandat radnego powiatu warszawskiego z listy koalicji Ruch Patriotyczny Ojczyzna. W wyborach samorządowych w 2002 bez powodzenia kandydował do Rady Warszawy z listy komitetu Julii Pitery.

W 2007 został członkiem Komitetu Honorowego Poparcia partii Prawo i Sprawiedliwość. Był członkiem zarządu Stowarzyszenia Wolnego Słowa i działaczem Stowarzyszenia Olszynka Grochowska.

Publikował na łamach „Gazety Polskiej” i „Naszego Dziennika”.

Zginął w katastrofie polskiego samolotu Tu-154M w Smoleńsku 10 kwietnia 2010 w drodze na obchody 70. rocznicy zbrodni katyńskiej.

24 kwietnia 2010 został pochowany w Kwaterze Smoleńskiej na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Jego ciało zostało ekshumowane 22 listopada 2016 w związku z prowadzonym w Prokuraturze Krajowej śledztwem w sprawie katastrofy smoleńskiej. Został ponownie pochowany na tym samym cmentarzu 29 grudnia 2016.

Odznaczenia i wyróżnienia

11 listopada 2006 odznaczony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
We wrześniu 2007 odznaczony Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.
W 2008 roku Rada Polskiej Fundacji Katyńskiej nadała mu Medal Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej.
16 kwietnia 2010 został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.
21 lipca 2020 został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności

Książki

Katyń: [Kozielsk – Starobielsk – Ostaszków], Warszawa: Archikonfraternia Literacka, 1989.
Krzyk o świcie. Katyń w poezji (współautorka Alicja Patey-Grabowska), Warszawa: „Królowa Apostołów”, 1989
Powstanie Listopadowe – 170 rocznica: Zamek Królewski, sesja naukowa: materiały red. wspólnie z Wacławem Karłowiczem, Warszawa: Krąg Pamięci Narodowej, 2000. ISBN 8370104120.
Witaj Gaju Grochowa!: polskie Termopile: wybór poezji o powstaniu listopadowym, wspólnie z Gabrielą Melak, Warszawa: Krąg Pamięci Narodowej, 2005. ISBN 83-01-06604-0.

Upamiętnienie

28 listopada 2010 odsłonięto głaz pamięci ks. Wacława Karłowicza oraz Stefana Melaka w Alei Chwały Pomnika Bitwy pod Olszynką Grochowską przy ul. Traczy w dzielnicy Rembertów w Warszawie, a 13 kwietnia 2011 tablicę pamiątkową poświęconą Stefanowi Melakowi w bazylice Świętego Krzyża w Warszawie.
W kwietniu 2015, przed piątą rocznicą śmierci przewodniczącego Komitetu Katyńskiego pod Smoleńskiem, nakładem Wydawnictwa Komograf ukazała się jego biografia pt. Stefan Melak. Strażnik pamięci Katynia autorstwa Łukasza Kudlickiego, opracowana we współpracy z bratem Stefana Melaka, Andrzejem.
15 sierpnia 2015 popiersie Bronisława Kwiatkowskiego i Stefana Melaka zostało odsłonięte w Panteonie Bohaterów Sanktuarium Narodowego na Cmentarzu Poległych w Bitwie Warszawskiej w Ossowie.
9 listopada 2017 r. ulica nazwana wcześniej imieniem Antoniego Kacpury w dzielnicy Rembertów w Warszawie zyskała nazwę ulicy Stefana Melaka.

Przypisy

↑ Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze. Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Warszawie. [dostęp 2016-02-11].
↑ M.P. z 1993 r. Nr 50, poz. 470 (ISAP).
↑ Samorząd 1998. kbw.gov.pl. [dostęp 2025-03-19].
↑ Serwis PKW – Wybory 2002. [dostęp 2025-03-16].
↑ Bazy Biblioteki Narodowej. bn.org.pl. [dostęp 2010-04-10].
↑ Zginęli pod Smoleńskiem. Lista pasażerów samolotu. polskieradio.pl, 2010-04-10. [dostęp 2010-04-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-04-12)].
↑ Pogrzeb przewodniczącego Komitetu Katyńskiego. interia.pl, 2010-04-24. [dostęp 2010-04-24].
↑ Na Wojskowych Powązkach ekshumacja Stefana Melaka. pap.pl, 22 listopada 2016. [dostęp 2025-07-07].
↑ W Warszawie odbył się ponowny pogrzeb Stefana Melaka. dzieje.pl, 29 grudnia 2016. [dostęp 2025-07-07].
↑ M.P. z 2007 r. Nr 18, poz. 208 (ISAP).
↑ Minister Ujazdowski wręczył medale „Gloria Artis”. pis.org.pl, 2007-09-17. [dostęp 2013-01-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-02)].
↑ Lista osób, którym Rada Polskiej Fundacji Katyńskiej nadała w 2008 r. Medal Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej, [w:] Zeszyty Katyńskie (nr 24), Warszawa 2009, s. 254–255.
↑ M.P. z 2010 r. Nr 40, poz. 587 (ISAP).
↑ Komunikat Nr 163/VI kad.. Biuro Prasowe Kancelarii Sejmu, 2010-04-16. [dostęp 2010-04-16]. (pol.).
↑ M.P. z 2020 r. poz. 832 (ISAP).
↑ Obchody 180. rocznicy wybuchu Powstania Listopadowego. rembertow.waw.pl. [dostęp 2011-05-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-11-26)]. (pol.).
↑ Stefan Melak – tablica – odsłonięcie. stooq.pl, 2011-04-13. [dostęp 2011-04-29].
↑ STEFAN MELAK STRAŻNIK PAMIĘCI KATYNIA. ksiazkihistoryczne.pl. [dostęp 2015-06-26].
↑ Ofiarom Smoleńska w Ossowie. pomniksmolensk.pl, 2015-08-17. [dostęp 2015-08-17].
↑ Zarządzenie Zastępcze Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 listopada 2017 r. w sprawie nadania nazwy ulicy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego”, Warszawa, dnia 10 listopada 2017 r., poz. 10138.

Bibliografia

Stefan Melak, [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny. 1956-89., t. 3, Ośrodek KARTA, Warszawa 2006, s. 182–184.

Linki zewnętrzne

[1] Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze. Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Warszawie. [dostęp 2016-02-11].

[2] M.P. z 1993 r. Nr 50, poz. 470 (ISAP).

[3] Samorząd 1998. kbw.gov.pl. [dostęp 2025-03-19].

[4] Serwis PKW – Wybory 2002. [dostęp 2025-03-16].

[5] Bazy Biblioteki Narodowej. bn.org.pl. [dostęp 2010-04-10].

[6] Zginęli pod Smoleńskiem. Lista pasażerów samolotu. polskieradio.pl, 2010-04-10. [dostęp 2010-04-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-04-12)].

[7] Pogrzeb przewodniczącego Komitetu Katyńskiego. interia.pl, 2010-04-24. [dostęp 2010-04-24].

[8] Na Wojskowych Powązkach ekshumacja Stefana Melaka. pap.pl, 22 listopada 2016. [dostęp 2025-07-07].

[9] W Warszawie odbył się ponowny pogrzeb Stefana Melaka. dzieje.pl, 29 grudnia 2016. [dostęp 2025-07-07].

[10] M.P. z 2007 r. Nr 18, poz. 208 (ISAP).

[Gloria_Artis-11] Minister Ujazdowski wręczył medale „Gloria Artis”. pis.org.pl, 2007-09-17. [dostęp 2013-01-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-02)].

[12] Lista osób, którym Rada Polskiej Fundacji Katyńskiej nadała w 2008 r. Medal Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej, [w:] Zeszyty Katyńskie (nr 24), Warszawa 2009, s. 254–255.

[13] M.P. z 2010 r. Nr 40, poz. 587 (ISAP).

[14] Komunikat Nr 163/VI kad.. Biuro Prasowe Kancelarii Sejmu, 2010-04-16. [dostęp 2010-04-16]. (pol.).

[15] M.P. z 2020 r. poz. 832 (ISAP).

[16] Obchody 180. rocznicy wybuchu Powstania Listopadowego. rembertow.waw.pl. [dostęp 2011-05-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-11-26)]. (pol.).

[17] Stefan Melak – tablica – odsłonięcie. stooq.pl, 2011-04-13. [dostęp 2011-04-29].

[18] STEFAN MELAK STRAŻNIK PAMIĘCI KATYNIA. ksiazkihistoryczne.pl. [dostęp 2015-06-26].

[19] Ofiarom Smoleńska w Ossowie. pomniksmolensk.pl, 2015-08-17. [dostęp 2015-08-17].

[20] Zarządzenie Zastępcze Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 listopada 2017 r. w sprawie nadania nazwy ulicy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego”, Warszawa, dnia 10 listopada 2017 r., poz. 10138.