Układ hamulcowy roweru – części roweru, które umożliwiają jego zatrzymanie lub zwolnienie. W typowych układach rowerowych hamowanie polega na wykorzystaniu tarcia: klocki albo okładziny dociskane są do obręczy, bębna albo tarczy, a część energii kinetycznej ruchu zamieniana jest w ciepło.
W rowerach stosuje się wyłącznie hamulce cierne, stosowane współcześnie rozwiązania różnią się jednak istotnie konstrukcją, stopniem komplikacji i niezawodności oraz skutecznością. Ze względu na miejsce działania wyróżnia się hamulce obręczowe oraz hamulce piastowe, czyli działające przy piaście koła. Wyróżnić wśród nich można:
Najczęściej występującym typem układów hamulcowych we współczesnych rowerach są szczękowe mechaniczne hamulce ręczne. Są one bardzo niezawodne, łatwe w obsłudze i gwarantują wystarczającą siłę hamowania w większości sytuacji. Ze względu na konstrukcję szczęk dzieli się je jeszcze na:
Odmianą tego rodzaju szczęk są z kolei:
Spośród tych trzech typów hamulców największą siłę hamowania posiadają hamulce typu V, nieco mniejszą zwykłe hamulce cantilever, a najmniejszą hamulce klasyczne. We wszystkich tych typach hamowanie odbywa się jednak poprzez zaciskanie się okładzin na bocznej powierzchni obręczy. Powierzchnie te ulegają więc powolnemu ścieraniu się. Po ich zabrudzeniu lub nawet zamoczeniu warunki hamowania zmieniają się drastycznie. W skrajnych warunkach (błoto, śnieg) hamulce te mogą nawet całkowicie przestać działać. Ich sprawność spada także w wypadku skrzywienia (rozcentrowania) obręczy koła.
Hamulce obręczowe są lekkie, proste konstrukcyjnie i relatywnie tanie, a dzięki dużej średnicy obręczy mają dużą powierzchnię oddawania ciepła. Ich prawidłowe działanie zależy jednak od stanu bocznych powierzchni obręczy oraz od wycentrowania koła. Skuteczność hamulców cantilever zależy w dużym stopniu od geometrii ramion oraz kąta linki poprzecznej; hamulce direct-pull, znane jako V-brake, nie mają osobnej linki poprzecznej i wykorzystują długie ramiona zwiększające siłę hamowania.
Hamulce tarczowe nie mają tych wad i dodatkowo zapewniają większą siłę hamowania od hamulców szczękowych, umożliwiają także bardziej precyzyjną jej modulację. Są one jednak bardziej skomplikowane i cięższe. Dużą zaletą hamulców tarczowych jest ich niezawodna praca niezależnie od warunków pogodowych i stanu obręczy koła. Konstrukcja i materiał, z którego są wykonane tarcze, muszą umożliwiać szybkie odprowadzanie ciepła. Wzmocnieniu musi też ulec konstrukcja piasty, do której mocuje się tarcze. Wszystko to powoduje, że hamulce tarczowe są znacznie bardziej kosztowne od szczękowych. Ze względu na cenę nie są one stosowane w rowerach miejskich. Są one jednak używane coraz powszechniej w rowerach górskich. W rowerach górskich przeznaczonych do zjazdu stanowią już obecnie właściwie normę. W rowerach szosowych stosuje się obecnie hamulce tarczowe wykonane z bardzo lekkich metali, tak aby hamulec nie stanowił zbyt wielkiego obciążenia. Od 1 lipca 2018 UCI dopuściła stosowanie hamulców tarczowych z zaleceniem zaokrąglenia ich rantów.
Hamulce tarczowe mogą być mechaniczne albo hydrauliczne. W układach mechanicznych siła z klamki przekazywana jest do zacisku linką, natomiast w układach hydraulicznych naciśnięcie klamki powoduje wzrost ciśnienia płynu hamulcowego, który porusza tłoczki w zacisku. Zastosowanie hamulców tarczowych wymaga ramy albo widelca z odpowiednimi mocowaniami oraz piast przystosowanych do montażu tarczy. Układ taki jest zwykle cięższy, bardziej złożony i droższy w obsłudze niż hamulce obręczowe. W hydraulicznych hamulcach tarczowych odstęp okładzin od tarczy może być kompensowany samoczynnie, natomiast w hamulcach mechanicznych regulacja tego odstępu odbywa się zwykle za pomocą śrub regulacyjnych.
Hamulce bębnowe zapewniają mniejszą siłę hamowania od układów tarczowych i porównywalną do hamulców szczękowych. Cechują się dużą odpornością na zewnętrzne warunki atmosferyczne, przewyższając hamulce tarczowe i szczękowe. Interwały międzyserwisowe są około 3 – 3,5 raza dłuższe. Są one stosowane głównie w rowerach miejskich, ze względu na cenę ich obecna popularność spada. Na korzyść tańszych w zakupie, a zarazem droższych w serwisowaniu, układów tarczowych.
Hamulce bębnowe należą do hamulców piastowych, dlatego są mniej podatne na wpływ wody, błota i śniegu, nie zużywają obręczy i nie zależą od jej wycentrowania. Ich skuteczność i odporność na przegrzewanie zależą jednak między innymi od średnicy bębna oraz możliwości odprowadzania ciepła. Odmianą hamulca piastowego jest hamulec rolkowy, stosowany między innymi w niektórych piastach Shimano Nexus i Nexave; jego tylna wersja, podobnie jak inne hamulce piastowe, wymaga ramienia reakcyjnego mocowanego do tylnego trójkąta ramy.
Hamulce hydrauliczne dobrej klasy zapewniają znacznie lepszą pracę w porównaniu do hamulców mechanicznych, są one jednak kosztowniejsze i znacznie trudniejsze w serwisowaniu, często wymagając specjalistycznych zestawów serwisowych. Są również mniej odporne na błędy w użytkowaniu. Mimo to cieszą się one rosnącą popularnością, szczególnie w rowerach górskich przeznaczonych do zjazdu.
W wielu hydraulicznych hamulcach tarczowych zużycie okładzin jest kompensowane samoczynnie, dlatego stan klocków wymaga bezpośredniej kontroli, a nie tylko oceny po położeniu klamki.
Układy hamulcowe roweru można klasyfikować według miejsca powstawania siły hamującej oraz sposobu uruchamiania hamulca. Według miejsca działania wyróżnia się przede wszystkim hamulce obręczowe, tarczowe, nożne, określane potocznie jako torpedo, oraz bębnowe. W większości współczesnych rowerów stosuje się przede wszystkim hamulce obręczowe albo tarczowe.
W hamulcach obręczowych klocki hamulcowe są dociskane do bocznych powierzchni obręczy koła. Do tej grupy należą m.in. hamulce szczękowe, cantilever i hamulce typu V-brake. W hamulcach tarczowych elementem ciernym jest tarcza zamocowana przy piaście, a hamowanie następuje przez dociśnięcie okładzin w zacisku hamulcowym do tarczy. Hamulce tarczowe mogą być uruchamiane mechanicznie za pomocą linki albo hydraulicznie za pomocą przewodu hydraulicznego.
Hamulce nożne są zwykle zintegrowane z tylną piastą i uruchamiane przez obrót korbą w kierunku przeciwnym do normalnego pedałowania. Hamulce bębnowe działają przez docisk szczęk do wewnętrznej powierzchni bębna znajdującego się w piaście; ze względu na osłonięcie powierzchni ciernych są mniej narażone na bezpośrednie działanie wody i zabrudzeń niż hamulce obręczowe.
W Polsce rower oraz wózek rowerowy powinny być wyposażone co najmniej w jeden skutecznie działający hamulec.
Wymagania bezpieczeństwa dla rowerów opisuje seria norm ISO 4210. Norma ISO 4210-2:2023 dotyczy wymagań dla rowerów miejskich, trekkingowych, młodzieżowych, górskich i wyścigowych, natomiast ISO 4210-4:2023 określa metody badań hamowania. Dla rowerów ze wspomaganiem elektrycznym typu EPAC stosowana jest także norma EN 15194, obejmująca wymagania bezpieczeństwa i badania rowerów przeznaczonych do używania na drogach publicznych. W poradnikach i testach dotyczących rowerów elektrycznych wskazuje się, że z powodu większej masy i potencjalnie większych prędkości roweru elektrycznego stosowane albo zalecane są hamulce tarczowe, zwłaszcza hydrauliczne.
Przepisy UCI różnicują dopuszczalność hamulców w zależności od dyscypliny. W kolarstwie torowym podczas zawodów i treningów nie dopuszcza się wolnobiegu, przerzutek ani hamulców. Hamulce tarczowe są natomiast dopuszczone w treningu i rywalizacji w kolarstwie przełajowym, kolarstwie górskim, wyścigach szosowych i jeździe na czas, BMX, a także w trialu rowerowym. W wyścigach szosowych i przełajowych wymagany jest układ hamulcowy działający na oba koła, a w dyscyplinach szosowych tarcze hamulcowe muszą mieć fazowane krawędzie.
