Układ SI

Jednostki podstawowe układu SI
Symbol Nazwa Wielkość
Aampernatężenie prądu elektrycznego
Kkelwintemperatura
ssekundaczas
mmetrdługość
kgkilogrammasa
cdkandelaświatłość
źródła światła
molmolliczność materii

Układ SI, właściwie Międzynarodowy Układ Jednostek Miar (fr. Système international d’unités, SI) – znormalizowany układ jednostek miar zatwierdzony w 1960 (później modyfikowany) przez Generalną Konferencję Miar na XI Generalnej Konferencji Miar. Jest stworzony w oparciu o metryczny system miar. Jednostki w układzie SI dzielą się na podstawowe i pochodne.

Historia

W 1791 r. we Francji przyjęto definicję metra jako długości mierzonej wzdłuż południka paryskiego od równika do bieguna. Rok później przyjęto nazwy „metr”, „ar”, „litr” oraz „graw” (jako jednostkę masy). Od XIX wieku używany był układ MKS, w którym jednostkami podstawowymi były: metr, kilogram i sekunda. W 1954 roku jako jednostki podstawowe uznane zostały również: amper, kelwin, kandela. Międzynarodowy Układ Jednostek Miar został zatwierdzony na XI Generalnej Konferencji Miar w 1960 roku. Po obradach XIV Generalnej Konferencji Miar w 1971 r. do klasy jednostek podstawowych został włączony mol określający liczność materii. Natomiast na XX Konferencji, w październiku 1995 roku, do klasy jednostek pochodnych włączono jednostki radian i steradian, występujące dotychczas jako jednostki uzupełniające.

Układ SI został oficjalnie przyjęty przez wszystkie państwa świata z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych, Liberii i Mjanmy (Birmy); w Polsce układ SI obowiązuje od 31.12.1966 r.

Jednostki podstawowe

Układ SI zawiera 7 jednostek podstawowych.

Jednostki podstawowe układu SI
Nazwa
Symbol		 Mierzona
wielkość		 Elementy
definiujące		 Definicja
sekunda
s		 czas promieniowanie cezu Czas równy 9 192 631 770 okresom promieniowania odpowiadającego przejściu między poziomami F=3 i F=4 struktury nadsubtelnej stanu podstawowego atomu cezu 133Cs
metr,
m		 długość sekunda,
prędkość światła (c)		 Odległość, jaką pokonuje światło w próżni w czasie 1/299 792 458 s
kilogram,
kg		 masa sekunda,
stała Plancka (h)		 Kilogram jest zdefiniowany poprzez przyjęcie wartości liczbowej stałej Plancka h, wynoszącej 6,626 070 15x10−34 kg m2 s−1
amper
A		 natężenie prądu elektrycznego sekunda,
ładunek elementarny (e)		 Amper jest zdefiniowany poprzez przyjęcie ustalonej wartości liczbowej ładunku elementarnego e 1,602176634 × 10−19 A s. Odpowiada to przepływowi 6,241 509 074 4 × 1018 ładunków elementarnych na sekundę.
kelwin
K		 temperatura sekunda, metr, kilogram, stała Boltzmana (kB) Zdefiniowany poprzez przyjęcie ustalonej wartości liczbowej stałej Boltzmanna kB, wynoszącej 1,380 649 × 10−23, wyrażonej w jednostce J K−1, która jest równa kg m2 s−2 K−1.
mol,
mol		 liczność materii liczba Avogadra (NA) Jeden mol zawiera dokładnie 6,022 140 76 × 1023 obiektów elementarnych. Liczba ta odpowiada ustalonej wartości liczbowej – liczbie Avogadra NA. Obiektem elementarnym mogą być atom, cząsteczka, jon, elektron, każda inna cząstka lub określona grupa cząstek.
kandela,
cd		 światłość sekunda, metr, kilogram, skuteczność promieniowania (Kcd) Zdefiniowana poprzez przyjęcie wartości liczbowej skuteczności świetlnej promieniowania monochromatycznego o częstotliwości 540 × 1012 Hz, Kcd, wynoszącej 683, wyrażonej w jednostce lm W−1, która jest równa cd sr W−1 lub cd sr kg−1 m−2 s3.


Elementy definiujące podstawowe jednostki układu SI oraz ich zależności (opisy symboli podane są w tabelach)
Stałe definiujące jednostki
Symbol Nazwa stałej Wartość
ΔνCs Wzorzec cezowy(inne języki) częstotliwość przejścia struktury nadsubtelnej(inne języki) stanu podstawowego 133Cs9 192 631 770 Hz = s-1
c prędkość światła299 792 458 m/s
h stała Plancka6,62607015 × 1034 J s =  kg m2 s−1
e ładunek elementarny1,602176634 × 10–19 A s
kB stała Boltzmanna1,380649 × 10–23 J/K = kg m2 s−2 K-1
NA stała Avogadra6,02214076 × 1023
Kcd skuteczność promieniowania683 lm/W = cd sr kg−1 m−2 s3


Jednostki pochodne układu SI

Jednostkami pochodnymi nazywa się wszystkie pozostałe jednostki wielkości fizycznych, zarówno te mające własne nazwy jak np. wat (W) czy dioptria, jak i te, które ich nie mają i są wyrażane za pomocą jednostek podstawowych, np. przyspieszenie nie ma swojej nazwy jednostki i wyrażane jest za pomocą metra i sekundy

Przedrostki układu SI

Przedrostki układu SI przyjęte oficjalnie na XI Generalnej Konferencji Miar w 1960 roku są nazwami (prefiksami) dla przeliczników dziesiętnych jednostek. Poza kilogramem, żadna z jednostek podstawowych nie jest spotęgowana i nie ma przedrostków.

Inne układy jednostek miar

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 Międzynarodowy Układ Jednostek Miar, wyd. 9, Bureau International des Poids ef Mesures / Główny Urząd Miar, 2019, s. 15 i 36 [dostęp 2022-12-17].
  2. ↑ Robert Tavernor, Smoot’s Ear: The Measure of Humanity, New Haven (Connecticut): Yale University Press, 2007, s. 82, ISBN 978-0-300-12492-7 (ang.).
  3. ↑ Resolution 8 of the 20th CGPM (1995). Elimination of the class of supplementary units in the SI [online], Bureau International des Poids et Mesures, 1995 [dostęp 2025-10-07] (ang. • fr.).
  4. ↑ Guide for the Use of the International System of Units (SI) [online], National Institute of Standards and Technology, marzec 2008, s. 3 [dostęp 2025-10-07] (ang.).
  5. ↑ References – Weights and Measures, [w:] The World Factbook [online], CIA [dostęp 2025-10-07] (ang.).
  6. ↑ Zarządzenie Prezesa Centralnego Urzędu Jakości i Miar z dnia 21 grudnia 1966 r. w sprawie ustalenia definicji i oznaczeń legalnych jednostek miar oraz ustalenia pochodnych jednostek miar i jednostek miar dopuszczonych przejściowo do stosowania jako legalne (M.P. 1966 nr 74, poz. 356).
  7. ↑ Base units, [w:] Le Système international d'unités (SI) / The International System of Units (SI), wyd. 9, wersja 3.02 (sierpień 2025), Bureau International des Poids et Mesures, 2019, s. 130, DOI: 10.59161/auez1291, ISBN 978-92-822-2272-0 [dostęp 2025-10-07] (ang. • fr.).
  8. ↑ Główny Urząd Miar, Krótka informacja o Międzynarodowym Układzie Jednostek Miar, SI [online], 2018 [dostęp 2025-10-07].
  9. ↑ Chapter 3: Decimal multiples and submultiples of SI units, [w:] SI Brochure: The International System of Units (SI) [8th edition, 2006; updated in 2014] [online], Bureau International des Poids et Mesures [zarchiwizowane 2018-07-17] (ang. • fr.).

Linki zewnętrzne