Tarcie graniczne - rodzaj tarcia, w którym objętość środka smarowego jest niewystarczająca do całkowitego oddzielenia powierzchni tarcia. Obie powierzchnie pokryte są wówczas warstwami zaadsorbowanych fizycznie składników środka smarowego lub produktami reakcji tribochemicznych. Proces ten przebiega ze znacznie większym rozpraszaniem energii w porównaniu do tarcia płynnego. Współczynnik tarcia przekracza wartość 0,1, a zużycie powierzchni tarcia może być znaczne.
Tarcie graniczne występuje w sytuacji, gdy nie są spełnione warunki konieczne do powstania warstwy hydrodynamicznej. Do czynników tych należą:
W warunkach tarcia granicznego na powierzchni tarcia dochodzi do licznych zjawisk fizykochemicznych oraz reakcji chemicznych składników środka smarowego.
Warstwą graniczną nazywa się przypowierzchniową, uporządkowaną, jedno- do kilkudziesięciocząsteczkową warstwę cieczy lub stałych produktów reakcji tribochemicznych znajdującą się w zasięgu pola oddziaływań sił powierzchni ciała stałego. Tworzenie cienkiej powierzchniowej warstwy granicznej zachodzi w wyniku adsorpcji fizycznej i chemisorpcji oraz reakcji chemicznych składników środka smarowego z powierzchnią tarcia.
Oddziaływanie sił powierzchniowych wywołuje orientację cząsteczek, co zwiększa ich przestrzenne uporządkowanie i upakowanie w objętości warstwy, powodując wzrost lepkości oraz gęstości cieczy w strefie przypowierzchniowej. Wysoki stopień uporządkowania, potęgowany dodatkowo wysokimi ciśnieniami występującymi w styku tarciowym, nasila oddziaływania międzycząsteczkowe i prowadzi do powstania warstwy ciała kwazikrystalicznego.
Wraz ze wzrostem odległości od warstwy wierzchniej w głąb środka smarowego oddziaływania powierzchni słabną, struktura warstwy granicznej staje się coraz mniej uporządkowana, a cząsteczki wykazują większą ruchliwość. Trwałość warstwy adsorpcyjnej zależy od siły jej wiązania z powierzchnią tarcia (mierzonej ciepłem adsorpcji) oraz ilości, stopnia upakowania i uporządkowania adsorbatu.
Utworzone warstwy zapobiegają bezpośredniemu stykowi ciał stałych tworzących parę trącą, wykluczając powstawanie sczepień adhezyjnych. W efekcie zmniejszają opory tarcia i zużycie powierzchni oraz przeciwdziałają zacieraniu.