Thomas Bernhard (ur. 9 lutego 1931 w Heerlen w Holandii, zm. 12 lutego 1989 w Ohlsdorfie w Austrii) – austriacki pisarz, dramaturg i poeta, uważany za jednego z najwybitniejszych reprezentantów literatury niemieckojęzycznej. W swojej twórczości często porusza tematy takie jak śmierć, alienacja, choroba czy obsesja. Tematy te są formowane w postaci monologów lub monologów wewnętrznych protagonistów jego powieści.
Jego wczesne życie, naznaczone wojną i chorobą, miało ogromny wpływ na twórczość, w której wiele wątków ma charakter autobiograficzny.
W swojej prozie wypracował specyficzny styl oparty na długich akapitach oraz nietypowej składni zdań pełnych powtórzeń, co czyni ją trudną w tłumaczeniu.
Bernhard był postacią, która zarówno za życia, jak i po śmierci, wzbudzała liczne kontrowersje. Przez jednych uważany jest za twórcę pełnego zgryzoty i nienawiści, inni natomiast widzą w nim geniusza, a jego twórczość uznają za „największe literackie osiągnięcie od czasu drugiej wojny światowej".
Życiorys
Bernhard urodził się w Heerlen (Holandia) jako nieślubne dziecko Herty Fabjan (1904–1950) i Aloisa Zuckerstaettera (1905–1940). Jego dziadkiem od strony matki był pisarz Johannes Freumbichler. Większość dzieciństwa spędził w Wiedniu i w Seekirchen (Salzburg). Następnie, po ślubie matki w 1936, zamieszkał w Traunstein (Bawaria). Bernhard uczęszczał do szkoły podstawowej w Seekirchen, a później do narodowo-socjalistycznej (od 1945 katolickiej) szkoły z internatem Johanneum.
Czas w szkole odmierzają pogrzeby kolejnych uczniów samobójców, którzy nie byli w stanie przystosować się do wojskowego drylu wprowadzonego przez dyrektora, narodowego socjalistę. W 1945 r. nazistowska szkoła zostaje przekształcona w katolickie gimnazjum w Salzburgu. Dyrektorem jest teraz ksiądz. Ale dyscyplina i kary cielesne pozostają bez zmian. Wychowanie do niszczenie – napisze Thomas Bernhard. Juliusz Kurkiewicz
Zakończył edukację w 1947, chcąc zostać kupcem. Z powodu sarkoidozy, nieuleczalnej choroby płuc, lata 1949–1951 spędził w sanatorium Grafenhof, które opuścił podobno na własne życzenie. W latach 1955–1957 studiował aktorstwo w Mozarteum w Salzburgu. Resztę życia poświęcił pisaniu, chociaż początkowo podejmował się również dorywczych prac, wśród których było nawet rozwożenie piwa. Swobodną pracę twórczą zapewnił mu mecenat zamożnej Hedvig Stavianicek, którą poznał w sanatorium w Grafenhof. Zmarł w swym domu w Ohlsdorfie, dokąd przeprowadził się w roku 1965. Jego ostatnią wolą było zaprzestanie wystawiania jego sztuk na terenie Austrii. Zabronił także wydawać dotąd nieopublikowane dzieła. O jego śmierci poinformowano dopiero po pogrzebie. Pisarz został pochowany w wiedeńskim Grinzingu, obok swojej mecenaski Hedvig Stavianicek i jej męża.
Twórczość
Thomas Bernhard, często krytykowany w Austrii jako Nestbeschmutzer (dosł. kalający własne gniazdo), a równocześnie wysoko ceniony za granicą, przez wielu jest uważany za geniusza.
Na jego twórczość w głównej mierze wpływało przejmujące poczucie samotności, a także nieuleczalna choroba, która spowodowała jego śmierć w kulminacyjnym momencie życia. Jedną z charakterystycznych cech stylu Bernharda jest monolog bohatera wyjaśniający – zwykle biernemu słuchaczowi – jego pogląd na świat, co jest zazwyczaj umotywowane jakąś określoną sytuacją. Pięć z utworów: Przyczyna, Suterena, Oddech, Chłód i Dziecko jest uznawanych za prozę autobiograficzną.
Główni bohaterowie dzieł Bernharda, często uczniowie, czy też jak nazywał ich sam autor – Geistesmenschen – w swych tyradach przeciwko głupiej ludzkości potępiają wszystko, co ważne dla Austriaków: państwo (często określane jako Katolicko-Narodowo-Socjalistyczne), powszechnie uznane instytucje (jak np. wiedeński Burgtheater) i uwielbianych artystów. Jednakże pogląd na twórczość Bernharda nie powinien zawężać się tylko do wymienionych wyżej kwestii, gdyż jego dzieła niemal zawsze traktują o izolacji i postępującym samozniszczeniu ludzi dążących do doskonałości. Jest ona niemożliwa do osiągnięcia, ponieważ oznacza stagnację, a co za tym idzie – śmierć.
Es ist alles lächerlich, wenn man an den Tod denkt (Wszystko, w porównaniu ze śmiercią, jest farsą) – te słowa wypowiedział Bernhard, kiedy odbierał austriacką nagrodę narodową w 1968 r., co stało się przyczyną jednego z wielu skandali spowodowanych przez pisarza (de facto pośrednio przyczyniły się one do jego sławy). Na przykład powieść Holzfällen (Wycinka), wydana w roku 1984, przez lata nie mogła doczekać się publikacji z powodu oskarżenia o zniesławienie wystosowanego przez jednego z byłych przyjaciół pisarza. Wiele jego sztuk, a przede wszystkim Plac Bohaterów (1988), spotkało się z ostrą krytyką ze strony konserwatystów, którzy twierdzili, że Bernhard oczernia w nich Austrię. Zarówno Plac Bohaterów, jak i wiele innych dramatów zostało wystawionych przez kontrowersyjnego reżysera Burgtheater, Clausa Peymanna, który również nie uniknął krytyki (m.in. za wystawianie sztuk współczesnych i eksperymentatorskich, zamiast uznanej klasyki).
Bernhard spowodował zamieszanie nawet w momencie swojej śmierci, poprzez zakazanie w testamencie publikacji i wystawiania swoich dzieł w obrębie granic Austrii do 2059. Jednakże wykonawcy jego ostatniej woli nie przestrzegają tego zakazu i uchylają go od czasu do czasu.
Bernhard w Polsce
W Polsce twórczość Thomasa Bernharda została rozpowszechniona głównie dzięki spektaklom Krystiana Lupy. W 1992 zaadaptował on na potrzeby spektaklu powieść Kalkwerk (I nagroda dla przedstawienia „za unikalny sposób teatralnej interpretacji, za złożoną i mistrzowską architekturę teatralną” na Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym Kontakt 1993 w Toruniu, najlepszy spektakl 10 Ogólnopolskiego Festiwalu Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych w 1998 w ramach Teatru TV dokonano rejestracji telewizyjnej spektaklu). Lupa nie poprzestał na Kalkwerku – wyreżyserował również Immanuela Kanta w Teatrze Polskim we Wrocławiu (1996), Rodzeństwo w Starym Teatrze (1996), a w 2001 w Teatrze Dramatycznym w Warszawie dokonał adaptacji powieści Bernharda Wymazywanie z 1986 roku. W 2006 w tym samym teatrze zrealizował sztukę Na szczytach panuje cisza. Kultowym spektaklem Lupy okazała się teatralna adaptacja powieści Wycinka zrealizowana w 2014 na deskach Teatru Polskiego we Wrocławiu. Spektakl zdjęty z afisza po zmianie dyrekcji Teatru Polskiego, powrócił w 2025 w Teatrze Telewizji - w zrekonstruowanej scenografii i pierwotnej obsadzie. W 2026 trafił na deski Teatru Polskiego w Podziemiu.
Jednak Thomas Bernhard wciąż pozostaje w Polsce pisarzem mało znanym szerszej publiczności, choć wiele jego utworów ukazało się w polskich przekładach. W 2005 wydane zostały jego dwie ostatnie powieści: Wymazywanie (W.A.B.) oraz Dawni mistrzowie (Czytelnik).
W listopadzie 2012 roku miała miejsce prapremiera sztuki Bernharda Siła przyzwyczajenia w Teatrze Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie, reżyseria Magdalena Miklasz, w roli głównej – Caribaldiego, dyrektora cyrku – wystąpił Krzysztof Gosztyła. W 2021 w Teatrze Polonia w Warszawie odbyła się premiera sztuki Bernharda Minetti. Portret artysty z czasów starości w reżyserii Andrzeja Domalika z Janem Peszkiem w tytułowej roli.
.jpg){kind=small}
