Tojad (AconitumL.) – rodzaj roślin z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). Zwyczajowo bywa nazywany mordownikiem (z racji trujących właściwości). Liczy ponad 340 gatunków. Centrum największego zróżnicowania rodzaju znajduje się we wschodniej Azji. Większość gatunków występuje w strefie okołobiegunowej, poza tym na obszarach górskich. Zasięg rodzaju obejmuje niemal całą Azję (bez południowej części kontynentu) i Europę (bez Islandii, Irlandii i wysp na Morzu Śródziemnym), w Ameryce Północnej tojady rosną w zachodniej części (od Alaski po północny Meksyk) oraz wschodniej (od Labradoru po Alabamę). Do polskiej flory należy 10 gatunków (i kilka mieszańców między nimi).
Rośliny zawierają alkaloidy dwuterpenowe, od relatywnie nieszkodliwych po śmiertelnie trujące. Tojady znajdowały w efekcie zastosowanie jako trucizny. Były też stosowane jako rośliny lecznicze, ale praktyki te w istotnym stopniu ustały do połowy XX wieku. Szereg gatunków i mieszańców uprawianych jest jako rośliny ozdobne.
Zebrane w rozetę przyziemną i łodygowe, skrętoległe. Dolne liście ogonkowe, wyższe na coraz krótszych ogonkach, najwyższe zwykle siedzące. Blaszka dłoniasto podzielona na 3–7 części, które są wcinane lub ząbkowane.
Obupłciowe, grzbieciste, zebrane w szczytrowe grona i wiechy. Przysadki podobne do liści. Listki okwiatu zróżnicowane. Dwa dolne płaskie, pełnią funkcję analogiczną do wargi dolnej. Dwa boczne osłaniają z boków słupkowie. Najwyższy jest hełmiasto wysklepiony. Listki te identyfikowane są z działkami kielicha. Osiem płatków w większości zredukowanych jest do łusek lub zupełnie zanikają i tylko dwa z nich okryte kapturkowatą działką przekształcone są w miodniki o długich trzonkach, z pastorałowato skręconą, zgiętą lub prostą ostrogą. Pręciki są liczne (zwykle z zakresu 25–50), z rozszerzonymi nasadami. Owocolistków najczęściej jest od 1 do 3, rzadziej do 12.
Rośliny ozdobne: Wiele gatunków uprawianych jest dla efektownych, barwnych kwiatów. W Europie w uprawie dominuje tojad mocnyA. napellus w licznych odmianach.
Rośliny lecznicze: Alkaloidy tojadów wykorzystywane były w ziołolecznictwie. W Europie wykorzystywano w tym celu także tojad mocny. W Himalajach A. ferox, a w Indiachtojad Carmichael'aA. carmichaelii.
Rośliny trujące: Różne gatunki na różnych obszarach wykorzystywane są od dawna jako rośliny trujące. Tojad lisiA. vulparia zawdzięcza nazwę temu, że wykorzytywano go do sporządzania trutek na drapieżniki. Na Syberii truciznę wykorzystywaną w polowaniach na niedźwiedzie, wilki, a nawet wieloryby wyrabiano z Aconitum maximum.
Ochrona
W Polsce dziko występuje kilkanaście gatunków, wszystkie objęte są ochroną gatunkową. Ze względu na zagrożenie wyginięciem 7 gatunków wpisano do Polskiej czerwonej księgi roślin, są to: tojad lisi, tojad wiechowaty, tojad wschodniokarpacki, tojad niski, tojad sudecki, tojad maniński, tojad morawski.
Tojad w podaniach
Według mitologii greckiej tojad wyrósł z piany toczącej się z pyska Cerbera. Gdy Herakles wywiódł trójgłowego psa z podziemi w ramach wykonywania swojej dwunastej pracy, zwierzę wpadło w panikę. Tam, gdzie spadła piana z jego pyska, wyrosły pierwsze tojady.
Przypisy
↑Michael A.M.A.RuggieroMichael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI:10.1371/journal.pone.0119248, PMID:25923521, PMCID:PMC4418965 [dostęp 2021-03-26](ang.).
123456Adam Jasiewicz (red.):Flora polski. Tom IV.Warszawa, Kraków:Państwowe Wydawnictwa Naukowe,1985,s.30. ISBN83-01-05853-6.
123456789101112D.E. Brink & J.A.D.E.B.& J.A.WoodsD.E. Brink & J.A.D.E.B.& J.A., Aconitum Linnaeus, [w:] Flora of North America [online], eFloras.org [dostęp 2025-12-24].
123ZbigniewZ.MirekZbigniewZ., HalinaH.Piękoś-MirkowaHalinaH., AdamA.ZającAdamA., MariaM.ZającMariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 22-24, ISBN978-83-62975-45-7.
12345MarianM.RejewskiMarianM., TomaszT.WaszakTomaszT. (red.), Rośliny kwiatowe. [T.] 1, Wielka Encyklopedia Przyrody, Warszawa: Muza, 1998, s. 63-65, ISBN978-83-7079-778-2.
↑Wiesław Gawryś:Słownik roślin zielnych.Kraków:Officina botanica,2008,s.14-15. ISBN978-83-925110-5-2.
