Tomasz Zarycki

Model stosunków centro-peryferyjnych

Jedną z głównych koncepcji rozwijanych przez Zaryckiego są przestrzenne hierarchie władzy między obszarami centrum i peryferii, nierównymi sobie pod względem zasobów i uprzywilejowania poszczególnych typów kapitału wyróżnianych w teorii Bourdieu (ekonomicznego, społecznego i kulturowego).

Podstawową rolę odgrywa kapitał ekonomiczny – jego silna koncentracja w obszarach centralnych zapewnia im dominację nad mniej zasobnymi peryferiami. Peryferie, chroniąc się przed nadmierną władzą centrów, przyjmują strategię wspierania innych rodzajów kapitału (np. dowartościowując kapitał polityczny – podtyp kapitału społecznego, czy w szczególny sposób uprzywilejowując kapitał kulturowy). Przykładem kraju, w którym kompensacyjną rolę wobec kapitału ekonomicznego przyjmuje kapitał polityczny, jest Rosja. W Polsce w tej roli występuje kapitał kulturowy, stąd silna rola inteligencji w polskich elitach.

Ponieważ lokalne hierarchie nieekonomicznych kapitałów nie zmieniają faktu, że centra dominują nad peryferiami poprzez kapitał ekonomiczny, w krajach peryferyjnych tworzy się napięcie społeczne wywołane możliwością oparcia statusu społecznego na kryteriach centrum i na kryteriach lokalnych. Wynika stąd częsty podział peryferyjnych elit na orientację „procentrową”-„antyperyferyjną” oraz „properyferyjną”-„antycentrową”.

Geografia wyborcza

Zarycki zaproponował szereg interpretacji polskiej geografii wyborczej. W szczególności analizował ją jako przestrzeń wielowymiarową, której strukturę powiązał ze strukturą podziałów politycznych (cleavages) w Polsce. Także odmienności interpretacyjne polskiej geografii wyborczej wiązał z orientacjami politycznymi. Prześledził jej powstawanie w kolejnych etapach procesów historycznych. Porównywał ją z geografiami wyborczymi krajów ościennych. Przekonywał o bardzo wysokim poziomie stabilności struktur polskiej geografii wyborczej, który kontrastuje z dużą niestabilnością polskiej sceny politycznej.

Ideologie wschodniości

Ideologie wschodniości (Ideologies of Eastness) to tytuł angielskojęzycznej książki Zaryckiego z 2014, w której przeanalizował sposoby zmagania się w Europie Środkowej z orientalizmem, którego region (w tym poszczególne kraje lub części krajów) jest zarówno ofiarą, jak i sprawcą. Orientalizm ten określił mianem stygmatu wschodniości, wskazując na różne sposoby jego kompensacji i strategie ucieczki. Wskazał strategie wyparcia wschodniości, takie jak wiktymizacja (przyjmowanie tożsamości ofiary) czy przeniesienie stygmatu na kraje i regiony położone dalej na wschód. Rozważał, czy możliwe jest zastosowanie teorii postkolonialnej do opisu osobliwości polskiej polityki i historii. Dokonał przeglądu wykorzystania teorii postkolonialnej przez innych polskich naukowców, dostrzegając wpływ orientacji politycznej.

Dualizm nauk społecznych na peryferiach

Szereg prac Zaryckiego odnosi się do socjologicznej analizy rozwoju nauk społecznych w perspektywie historycznej. W szczególności wskazywał on, że w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, które uważać można w myśl teorii zależności za peryferyjne, wyraźny jest obecnie dualny charakter system nauki. Z jednej strony istnieje lokalny (narodowy) podsystem nauki, zorientowany głównie na krajowych odbiorców, zasilany przez krajowe zasoby instytucjonalne i finansowe. Z drugiej strony można wskazać na podsystem, który ma głównie zagraniczny, globalny punkt odniesienia i korzysta znacznie częściej z międzynarodowego finansowania. Pierwszy z tych systemów zwrócony jest głównie do odbiorców krajowych, zarówno akademickich, jak i reprezentujących media czy politykę. Drugi komunikuje się głównie z międzynarodową społecznością naukową i orientuje się na jej kryteria oceny prestiżu i wartości naukowej. Zarycki śledzi rozwój polskich nauk społecznych od XIX wieku, umieszczając je w kontekście zależności międzynarodowych i imperialnych.

Interpretacje historyczne roli społecznej polskiej inteligencji

Zarycki rozwija socjologiczny model historycznie ugruntowanej interpretacji polskiej inteligencji na tle międzynarodowym. Analizuje m.in. miejsce inteligencji w polskich elitach i jej relacje z konkurencyjnymi wobec niej w różnych okresach klasami (warstwami), m.in. arystokracji, ziemiaństwa, burżuazji czy nomenklatury komunistycznej. Analizy socjologiczne Zaryckiego nawiązują do paradygmatu strukturalnego w socjologii (w szczególności do teorii Pierre'a Bourdieu) i prowadzą do tezy o trwającej nadal dominacji inteligenckich elit w polskim polu władzy.