Topaz

Topaz
	Właściwości chemiczne i fizyczne
Skład chemiczny	Al2[SiO4\|F,(OH)2]
Twardość w skali Mohsa	8
Przełam	muszlowy, schodkowy, nierówny
Łupliwość	doskonała wg {001}, jednokierunkowa
Pokrój kryształu	słupkowy, pręcikowy
Układ krystalograficzny	rombowy
Właściwości mechaniczne	kruchy
Gęstość	3,4-3,6 g/cm³
	Właściwości optyczne
Barwa	biała, żółta, niebieska, zielona, różowa, fioletowa, brunatna, czerwona, pomarańczowa, brązowa - może być także bezbarwny
Rysa	biała
Połysk	szklisty
Współczynnik załamania	nγ=1,618-1,638; nβ=1,610-1,631; nα=1,607-1,629
Inne	fluorescencja: słaba, barwa emitowanego światła zależy od odmiany; dwójłomność: od +0,008 do =0,016; współczynnik załamania światła: 1609-1,643; pleochroizm: siła i barwa jest zależna od odmiany;
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Topaz – minerał z gromady krzemianów, krzemian wyspowy, chemicznie fluorokrzemian glinu rozpowszechniony w wielu rejonach świata.

Nazwa pochodzi od gr. τοπάζιος (topázios, topazos) oznaczającego poszukiwać i łacińskiego topasus, które są związane prawdopodobnie ze starą sanskrycką nazwą topas oznaczającą ogień, co nawiązuje do pomarańczowo-złotej barwy i blasku szlachetnych odmian tego minerału. Niektórzy wywodzą nazwę topaz od wyspy Topasios (obecnie należącej do Egiptu), położonej na Morzu Czerwonym.

Jest uznawany za oficjalny kamień szlachetny Utah.

Właściwości

Kryształy topazów zbudowane są z zawierającego fluor krzemianu glinu(inne języki). Rzadko jest silnie zabarwiony, najczęściej przyjmuje kolor żółty z czerwonawym odcieniem, a najbardziej cenione są kamienie o barwie od różowej do pomarańczowej. Nadawać odcień mogą domieszki żelaza i chromu. Jest przezroczysty do prześwitującego. Wykazuje dyspersję na poziomie 0,014. Okazy różowe wykazują brunatną fluorescencję, czerwone - brunatnożółtą, a żółte - słabo pomarańczową. Nierozpuszczalny w kwasach. Okazy niebieskie lub żółtopomarańczowe niekiedy wykazują efekt kociego oka.

Topaz najczęściej występuje w postaci dobrze wykształconych kryształów o pokroju słupkowym, zarówno krótkim, jak i długim, z charakterystycznym pionowym prążkowaniem na ścianach. Tworzy także kryształy izometryczne, czasem o pokroju beczułkowatym. Rzadziej spotykany jest w formie skupień pręcikowych, promienistych (pyknit) lub ziarnistych, a także jako kryształy wrosłe lub narosłe. Niektóre okazy osiągają imponujące rozmiary – znane są kryształy ważące nawet około 80 kg m.in. z Wołynia i Iveland w Norwegii. Topaz sporadycznie występuje również w skupieniach masywnych, promienistych lub zbitych.

Niektóre odmiany topazów mogą utracić swoją barwę wskutek wystawienia na światło słoneczne. Bezbarwne topazy po naświetleniu mogą uzyskać niebieska barwę, uzyskane w ten sposób okazy przedstawiają jednak niewielką wartość i mogą blednąć z czasem. Dobra łupliwość topazów może utrudniać jubilerom obróbkę kamieni. Z tego powodu są szlifowane niemal wyłącznie fasetkowo.

Odmiany

W zależności od koloru, kształtu i miejsca pochodzenia, nadawane są mu różnorodne nazwy przede wszystkim zwyczajowe, regionalne, gemmologiczne oraz handlowe.

imperial (złoty, pomarańczowy, intensywnie fioletowy i różowy, czerwony);
peredell (zielona pochodząca z Rosji)
sherry (gemmologiczno-handlowa o zabarwieniu pomarańczowym lub żółtobrunatnym, pochodząca głównie z Meksyku i USA)
syberyjski (regionalna odmiana barwy ciemnoniebieskiej z Syberii w Rosji)
royal (handlowo-gemmologiczna odmiana niebieska)
safiras (jasnoniebieska pochodząca z Minas Gerais w Brazylii)
taurydzki (regionalna odmiana niebieska)
szlachetny (gemmologiczna odmiana pięknych i cenny odmian - przede wszystkim barwy pomarańczowej i żółtej)
szafir wodny (handlowa nazwa jasnoniebieskiej odmiany m.in. ze Sri Lanki)
szafir brazylijski (handlowa nazwa niebieskiej odmiany pochodzącej z Minas Gerais w Brazylii)
rubin brazylijski (handlowa nazwa czerwonej lub czerwonobrunatnej odmiany topazu z Minas Gerais)
diament niewolników (zwyczajowa nazwa odmiany bezbarwnej)
hiacynt, hiacynt orientalny (lokalna lub zwyczajowa odmiana topazu o zabarwieniu pomarańczowym, żółtym, czerwonym, brunatnym i różowym w odcieniach i ich kombinacjach kolorystycznych)
pyknit

Powstawanie i Występowanie

Topazy wykształcają się w druzach pegmatytowych, metasomatytach pneumatolitycznych i hydrotermalnych, zwłaszcza w grejzenach. Niekiedy powstaje także w zmienionych ryolitach i ich tufach. W formie obtoczonych ziaren występuje w utworach aluwialnych, głównie żwirze. Współwystępuje m.in. z kwarcem, turmalinem, schorlem kasyterytem, fluorytem, wolframitem, skaleniami, miki, ortoklazem, muskowitem i berylem.

Miejsce występowania

Duże złoża topazów występują w Brazylii (Minas Gerais), Rosji (Ural, Zabajkale), dobrej jakości topazy, szczególnie niebieskie występowały w kopalni Murzinka, USA (Thomas Range), w Saksonii w Niemczech, Norwegii, na Wołyniu na Ukrainie, Namibii, Zimbabwe, Pakistanie, Nigerii, Sri Lance, brązowo-brunatno-czerwone okazy znane są z Meksyku.

W Polsce: Strzegom, Borów, Kamień k. Mirska, Michałowice k. Szklarskiej Poręby, Biały Kościół k. Strzelina.

Galeria

argentyński okaz z kwarcem dymnym
złoty topaz z Brazylii
topaz z muzeum historii naturalnej z Minas Gerais w Brazylii
topaz "sherry" z Thomas Range w Utah w Stanach Zjednoczonych
bezbarwny okaz z Erongo w Namibii
niebieski topaz z Minas Gerais w Brazylii
Topaz z Kuza w Nigerii
intensywnie różowy okaz z Katlang w Pakistanie
Topaz '"sherry" z Meksyku
oszlifowane okazy różnobarwnych odmian
oszlifowany niebieski okaz z Brazylii
bezbarwny topaz z Erongo w Namibii
Imerial topaz z Katlang w Pakistanie
Topaz na ryolicie z Meksyku

Przypisy

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 RupertR. Hochleitner RupertR., Minerały: kamienie szlachetne, skały, Warszawa: Multico, 2022, s. 358, ISBN 978-83-7763-613-8 .
1 2 3 4 5 JanJ. Parafiniuk JanJ., ATLAS MINERAŁÓW, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 214, ISBN 978-83-7073-845-7 .
1 2 3 MichałM. Sachanbiński MichałM., Kamienie szlachetne i ozdobne Śląska, Ossolineum, 1979, s. 103,104, ISBN 83-04-00394-6 .
↑ Online Etymology Dictionary: topaz.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Jerzy Żaba: ILUSTROWANA ENCYKLOPEDIA SKAŁ I MINERAŁÓW. Wydawnictwa Videograf SA, 2024, s. 450-452, 112, 177, 436. ISBN 978-83-8293-231-7.
1 2 3 4 EligiuszE. Szełęg EligiuszE., MINERAŁY I SKAŁY POLSKI, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 202, ISBN 978-83-7763-668-8 .
↑ Pioneer - Utah State Symbols [online], pioneer.utah.gov [dostęp 2025-07-06] [zarchiwizowane z adresu 2013-04-29] .
1 2 3 WalterW. Schumann WalterW., Kamienie szlachetne i ozdobne, Warszawa: Alma-Press, s. 118, ISBN 978-83-7020-645-1 .
1 2 3 4 5 RyszardR. Hutnik RyszardR., EufrozynaE. Piątek EufrozynaE., JerzyJ. Wierski JerzyJ., MichałM. Sachanbiński MichałM., Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 208, ISBN 83-220-0199-1 .
1 2 3 Mindat.org [online], www.mindat.org [dostęp 2024-11-28] .

[hochleitner-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 RupertR. Hochleitner RupertR., Minerały: kamienie szlachetne, skały, Warszawa: Multico, 2022, s. 358, ISBN 978-83-7763-613-8 .

[:0-2] 1 2 3 4 5 JanJ. Parafiniuk JanJ., ATLAS MINERAŁÓW, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 214, ISBN 978-83-7073-845-7 .

[:1-3] 1 2 3 MichałM. Sachanbiński MichałM., Kamienie szlachetne i ozdobne Śląska, Ossolineum, 1979, s. 103,104, ISBN 83-04-00394-6 .

[4] Online Etymology Dictionary: topaz.

[’’nazwa5’’-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Jerzy Żaba: ILUSTROWANA ENCYKLOPEDIA SKAŁ I MINERAŁÓW. Wydawnictwa Videograf SA, 2024, s. 450-452, 112, 177, 436. ISBN 978-83-8293-231-7.

[:2-6] 1 2 3 4 EligiuszE. Szełęg EligiuszE., MINERAŁY I SKAŁY POLSKI, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 202, ISBN 978-83-7763-668-8 .

[7] Pioneer - Utah State Symbols [online], pioneer.utah.gov [dostęp 2025-07-06] [zarchiwizowane z adresu 2013-04-29] .

[schumann-8] 1 2 3 WalterW. Schumann WalterW., Kamienie szlachetne i ozdobne, Warszawa: Alma-Press, s. 118, ISBN 978-83-7020-645-1 .

[:3-9] 1 2 3 4 5 RyszardR. Hutnik RyszardR., EufrozynaE. Piątek EufrozynaE., JerzyJ. Wierski JerzyJ., MichałM. Sachanbiński MichałM., Vademecum Zbieracza Kamieni Szlachetnych i Ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 208, ISBN 83-220-0199-1 .

[:4-10] 1 2 3 Mindat.org [online], www.mindat.org [dostęp 2024-11-28] .