Traktura

Traktura mechaniczna

Traktura (także traktura właściwa) – w organach i pozytywach, mechanizm przenoszący ruch klawisza i pozostałych urządzeń sterujących na znajdujące się w wiatrownicy wentyle otwierające dopływ powietrza do piszczałek.

Zadaniami traktury są przekazywanie sygnału na odległość oraz wykonywanie pracy. Polecenia wydawane przez organistę za pośrednictwem elementów sterujących – klawiszy i przycisków, są przekazywane przez trakturę do odległych elementów wykonawczych w wiatrownicy – wentyli. Praca wykonywana przez trakturę zmniejsza wysiłek potrzebny do przezwyciężenia tarcia wewnątrz i między urządzeniami mechanicznymi wiatrownicy.

W szerokim znaczeniu, traktura to wszystkie urządzenia umożliwiające grę na organach, czyli rozdzielanie powietrza magazynowanego w rezerwuarze między piszczałkami: wiatrownice, klawiatury, połączenia klawiatury z wiatrownicami, połączenia wewnątrzklawiaturowe i międzyklawiaturowe, włączniki głosów, połączenia włączników głosów z wiatrownicami, crescendo, automat pedału, urządzenia pomocnicze.

Rodzaje

Ołowiane rurki traktury pneumatycznej
Elektromagnesy sterujące wentylami w trakturze elektrycznej
Przewody i przekaźniki elektryczne oraz elektromagnesy we wnętrzu organów z trakturą elektryczną

Ze względu na obsługiwany podzespół, traktury dzieli się na trzy rodzaje:

Ze względu na konstrukcję, traktury dzielą się na mechaniczne, pneumatyczne i elektromagnetyczne (elektryczne).

Traktura mechaniczna

Traktura mechaniczna jest najprostszą z punktu widzenia budowy. Pośrednikami między grającym a wiatrownicami są w niej zawory mechaniczne, dźwignie, cięgła i wałki. Jej wadą jest duży opór stawiany przez klawisze, zwłaszcza przy większej ilości włączonych głosów; zaletą – w porównaniu do rozpowszechnionych w wiekach XIX i XX traktur pneumatycznej i elektrycznej – jest bezpośredni kontakt klawisza z wentylem, co pozwala organiście uzyskać większą kontrolę nad intonacją. Około roku 1925 zaobserwowano powrót traktury mechanicznej w budownictwie organowym.

Traktura pneumatyczna

W trakturze pneumatycznej pośrednikiem między grającym a wiatrownicami są rurki, zawory pneumatyczne, dźwignie Barkera i mieszki (membrany). Jej zaletą jest możliwość odseparowania stołu gry i ustawienia go w niewielkiej odległości od korpusu instrumentu; wadą – opóźnienie dźwięku w stosunku do naciśnięcia klawisza, zwłaszcza przy zbyt dużej odległości stołu gry od wiatrownicy. Pierwszy, wspierany przez pneumatykę system opracowany został w latach 30. XIX wieku przez organmistrza Charlesa Barkera – zawory pneumatyczne przekazywały w nim ruch klawiszy na elementy wykonawcze traktury mechanicznej. Te zostały później zastąpione ołowianymi rurkami, w których ciśnienie powietrza przekazywało ruch klawiszy do elementów wykonawczych wiatrownicy. Współcześnie ten rodzaj traktury jest stosowany bardzo rzadko.

Traktura elektryczna

W trakturze elektrycznej pośrednikiem między grającym a wiatrownicami są przewody elektryczne, źródło prądu, styczniki i elektromagnesy. Traktury elektryczne i elektropneumatyczne umożliwiają umiejscawianie stołu gry w dużej odległości od wiatrownic (nazywany jest on wówczas kontuarem), stosowanie kilku niezależnie działających stołów gry do obsługi jednego instrumentu, rozkładanie sekcji (zespołów brzmieniowych) w znacznej odległości od siebie oraz stosowanie licznych połączeń, transmisji i kombinacji rejestrowych. Traktura elektryczna charakteryzuje się brakiem opóźnień; jej wadą jest brak możliwości przeprowadzania drobnych poprawek instalacji we własnym zakresie. Pierwsze próby zastosowania traktury elektrycznej przeprowadzano w latach 60. XIX wieku, a pod koniec wieku zaczęła wchodzić do szerszego użycia. Współcześnie konstruowane są organy wyposażone w całości w traktury elektryczne oraz kombinowane – elektryczna traktura rejestrów z mechaniczną trakturą gry, lub odwrotnie.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Chwałek 1971 ↓, s. 118.
  2. 1 2 Baculewski et al. 2006 ↓, s. 900.
  3. 1 2 3 4 5 Drobner 1997 ↓, s. 197.
  4. ↑ Chwałek 1971 ↓, s. 136.
  5. 1 2 Zacharski 2019 ↓, s. 59.
  6. ↑ traktura, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-12-06] [zarchiwizowane 2022-08-16].
  7. ↑ Chwałek 1971 ↓, s. 137.
  8. 1 2 tracker action, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2023-12-06] [zarchiwizowane z adresu 2015-09-25] (ang.).
  9. ↑ Chwałek 1971 ↓, s. 147.
  10. ↑ pneumatic action, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2023-12-06] [zarchiwizowane z adresu 2015-09-19] (ang.).
  11. ↑ Chwałek 1971 ↓, s. 165.
  12. ↑ Drobner 1997 ↓, s. 198.
  13. ↑ electric action, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2023-12-06] [zarchiwizowane z adresu 2015-09-10] (ang.).

Bibliografia