
Transformacja Fouriera – transformacja całkowa, która przyjmuje funkcję rzeczywistą jako daną wejściową i wyprowadza funkcję o wartościach zespolonych, która opisuje stopień, w jakim w funkcji wejściowej występują funkcje zespolone . Transformatą Fouriera nazywa się funkcję, która powstaje w wyniku działania transformacji Fouriera.

Przykładowo, obliczanie transformaty Fouriera trwającego jakiś czas sygnału akustycznego oznacza obliczanie amplitud składowych zespolonych tego dźwięku (por. wykresy transformaty obok dla funkcji schodkowych).
Transformacja Fouriera jest operatorem liniowym działającym na przestrzeni funkcyjnej funkcji zmiennej rzeczywistej i dokonującym rozkładu danej funkcji w bazie ortonormalnej zespolonych funkcji eksponencjalnych poprzez liczenie iloczynów skalarnych danej funkcji z funkcjami bazy.
Transformacja Fouriera została nazwana na cześć Jeana Baptiste’a Josepha Fouriera.
Podana tu zostanie definicja transformacji Fouriera w postaci zespolonej. Obok tej postaci występują także postacie całkowe transformaty Fouriera, wyrażone przez funkcje rzeczywiste sinus i cosinus, bez użycia jednostki urojonej; postacie te można otrzymać z transformaty Fouriera w postaci zespolonej; nie omawia jednak tego zagadnienia ten artykuł.
Zakładamy, że funkcja spełnia pierwszy i drugi warunek Dirichleta, tj. jest to funkcja rzeczywista określona na skończonym przedziale oraz
Uwagi:
Transformacja z dziedziny czasu w dziedzinę pulsacji (częstości kołowej) ma postać
gdzie:
Transformacja odwrotna zadana jest całką
– pozwala odtworzyć funkcję pierwotną z jej widma.
Transformatę funkcji rzeczywistej można zapisać następująco:
Używa się następujących nazw:
Widmo amplitudowe jest funkcją rzeczywistą; można je obliczyć ze wzoru:
Widmo fazowe jest funkcją rzeczywistą; można je obliczyć ze wzorów
Stąd:

Sens transformaty Fouriera jest następujący:
Transformata jest liczbą zespoloną, której moduł i faza określają amplitudę i fazę składowej o pulsacji wchodzącej w skład sygnału Obliczenie transformaty Fouriera pozwala więc znaleźć amplitudy i fazy wszystkich takich składowych w sygnale.
Przykład obliczeń wraz w wykresami funkcji, opisujących charakterystyki widmową, amplitudową i fazową podano dalej.

Unitarną transformacją Fouriera z dziedziny czasu w dziedzinę pulsacji (częstości kołowej) nazywa się transformacją zadaną wzorem, który różni się od wzoru wyżej podanego jedynie stałą, stojącą przed znakiem całki, tj.
Transformacja odwrotna unitarna
W definicji transformaty Fouriera w postaci zespolonej mamy częstotliwości w zakresie od do występujące w funkcji . W klasycznym rozumieniu teorii dotyczącej drgań i fal częstości kołowe są wielkościami dodatnimi. Co oznaczają więc ujemne wartości częstotliwości? Sytuacja jest tu nieco inna niż w opisie zjawisk drgań i fal za pomocą liczb rzeczywistych, gdzie definiuje się pojęcie częstotliwości. Tu mamy do czynienia z funkcjami zespolonymi o częstotliwościach z zakresu liczb rzeczywistych. Każda funkcja może być przedstawiona jako obracający się w płaszczyźnie zespolonej wektor (wielkość obrotu zależy od czasu występującego w każdej takiej funkcji), którego koniec porusza się po okręgu o promieniu równym 1 (tzw. okrąg jednostkowy).
Dla dodatnich wartości wektory obracają się przeciwnie do wskazówek zegara, dla ujemnych wartości wektory obracają się zgodnie ze wskazówkami zegara.
Piękną ilustrację transformacji Fouriera, w tym sens ujemnych częstotliwości, przedstawia animowane omówienie pt. But what is the Fourier Transform? A visual introduction
Transformatę Fouriera oznacza się także symbolem
gdzie – jednostka urojona (oznaczenie stosowane często w elektrotechnice, teorii przetwarzania sygnałów).
Oznaczenie to podkreśla, iż mamy do czynienia z transformatą Fouriera w postaci zespolonej, by odróżnić ją od transformat Fouriera kosinusowej i sinusowej. Używa się także symboliki na oznaczenie transformacji odwrotnej; wtedy mamy:

Mamy daną funkcję
Obliczamy
czyli
Część rzeczywista obliczanej transformaty jest równa zeru z uwagi na nieparzystość funkcji , natomiast część zespolona ma wartość
Stąd
Widmo amplitudowe czyli moduł transformaty :
Wyniki obliczeń pokazano na wykresach.
Obliczanie transformaty Fouriera w ogólnym przypadku nie jest proste i wymaga na ogół całkowania numerycznego. Poniżej podano kod programu w języku Python, który liczy zespoloną transformatę Fouriera wg wzoru całkowego i rysuje wykresy jej części rzeczywistej, urojonej oraz modułu.
import numpy as np
from scipy.integrate import quad
import matplotlib.pyplot as plt
''' Definicja funkcji f(t)=t
def f(t):
if np.abs(t) < 1:
return t
elif np.abs(t) == 1:
return 0.5 * np.sign(t)
else:
return 0
'''
# Definicja funkcji f(t) - impuls prostokątny
def f(t):
if abs(t-a) < 1:
return 1
elif abs(t-a) == 1:
return 0.5 * np.sign(t)
else:
return 0
# Definicja transformacji Fouriera
def fourier_transform(omega):
integrand = lambda t: f(t) * np.exp(-1j * omega * t)
real_part = quad(lambda t: np.real(integrand(t)), -np.inf, np.inf)[0]
imag_part = quad(lambda t: np.imag(integrand(t)), -np.inf, np.inf)[0]
return real_part + 1j * imag_part
# Zakres częstotliwości omega
N = 10
omega_values = np.linspace(-N, N, 500)
fourier_values = np.array([fourier_transform(omega) for omega in omega_values])
# Wykresy: Re, Im oraz |F(ω)|
plt.figure(figsize=(14, 20))
# Wykres części rzeczywistej
plt.subplot(3, 1, 1)
plt.plot(omega_values, fourier_values.real, label=r"Re$\{\hat{f}(\omega)\}$", color='blue')
plt.title("Część rzeczywista transformaty Fouriera", fontsize=30)
plt.xlabel(r"$\omega$", fontsize=20)
plt.ylabel(r"Re$\{\hat{f}(\omega)\}$", fontsize=14)
plt.grid(True)
plt.legend(fontsize=20)
# Wykres części urojonej
plt.subplot(3, 1, 2)
plt.plot(omega_values, fourier_values.imag, label=r"Im$\{\hat{f}(\omega)\}$", color='red')
plt.title("Część urojona transformaty Fouriera", fontsize=30)
plt.xlabel(r"$\omega$", fontsize=20)
plt.ylabel(r"Im$\{\hat{f}(\omega)\}$", fontsize=14)
plt.grid(True)
plt.legend(fontsize=20)
# Wykres modułu |F(ω)|
plt.subplot(3, 1, 3)
plt.plot(omega_values, np.abs(fourier_values), label=r"$|\hat{f}(\omega)|$", color='green')
plt.title("Moduł transformaty Fouriera", fontsize=30)
plt.xlabel(r"$\omega$", fontsize=20)
plt.ylabel(r"$|\hat{f}(\omega)|$", fontsize=14)
plt.grid(True)
plt.legend(fontsize=20)
plt.tight_layout()
plt.show()
Obliczanie transformaty Fouriera zadane jest de facto poprzez całki niewłaściwe, gdyż zmienna jest określona w granicach od do Obliczanie takich całek sprowadza się do liczenia tzw. wartości głównej całki (wg definicji podanej przez Cauchy’ego), tj. do liczenia jej jako granicy z całek obliczonych na skończonym przedziale całkowania:
Rzeczywiste sygnały zawsze mają skończony czas trwania. Natomiast można je teoretycznie przedłużać do nieskończoności – wtedy ma zastosowanie powyższy wzór.
Także funkcja pierwotna rekonstruowana z jej transformaty poprzez transformację odwrotną jest zadana przez całkę niewłaściwą, gdyż zmienna jest określona w granicach od do I także obliczanie tej całki sprowadza się do liczenia wartości głównej całki, tj. do liczenia jej jako granicy z całek obliczonych na skończonym przedziale całkowania wg wzoru:
W całce Fouriera funkcje harmoniczne mnożone są przez sygnał wynikowa całka dostarcza informacji nt. zawartości poszczególnych harmonicznych, wchodzących w skład sygnału (dokonuje rozkładu sygnału na jego widmo).
Transformacja Laplace’a wykonuje podobne działanie, ale o bardziej ogólnym charakterze: Za pomocą całki Laplace’a funkcja rzeczywista reprezentująca zmieniający się w czasie sygnał (np. pole elektryczne fali, przychodzącej do odbiornika), jest transformowana na płaszczyznę S (płaszczyznę zespoloną); dokonuje się to poprzez scałkowanie iloczynu funkcji z wyrażeniami typu dla czasu od do
przy tym jest liczbą zespoloną, stałą w procesie obliczania całki.
Funkcje w całce Laplace’a de facto mają postać . Dzięki temu pozwalają dokonać nie tylko analizy zawartości harmonicznych w sygnale , ale również efektów zaniku sygnału lub jego wzrastania w czasie, poprzez funkcję . Na przykład krzywa sinusoidalna tłumiona może być modelowana za pomocą transformacji Laplace’a. Transformacja Fouriera stanowi więc szczególny przypadek przekształcenia Laplace’a dla .
Podobnie uogólnieniem dyskretnej transformaty Fouriera stanowi transformata Z, z którą powiązana jest transformata Laplace’a (zob. metoda Tustina).
W tym rozdziale wprowadzono trzeci sposób definiowania transformaty Fouriera za pomocą częstotliwości przy czym zachodzi związek .
| Funkcja | Transformata Fouriera unitarna, częstotliwość | Transformata Fouriera unitarna, pulsacja (częstość kołowa) | Transformata Fouriera pulsacja (częstość kołowa) | Uwagi | |
|---|---|---|---|---|---|
|
|
|
||||
| 101 | Liniowość | ||||
| 102 | Przesunięcie oryginału w dziedzinie „czasu” | ||||
| 103 | Przesunięcie widma w dziedzinie częstotliwości, dualne względem 102 | ||||
| 104 | Dla dużych wartości zawęża się wokół zera, a poszerza się i spłaszcza. | ||||
| 105 | |||||
| 106 | Transformata pochodnej | ||||
| 107 | Ta właściwość jest dualna względem 106 | ||||
| 108 | Notacja oznacza splot funkcji i – tę właściwość określamy jako twierdzenie o splocie | ||||
| 109 | Właściwość dualna względem 108 | ||||
| 110 | Dla funkcji rzeczywistej i parzystej | w postaci unitarnej oraz są funkcjami rzeczywistymi i parzystymi. | |||
| 111 | Dla funkcji rzeczywistej i nieparzystej | w postaci unitarnej oraz są funkcjami urojonymi i nieparzystymi. | |||
W przestrzeniach funkcji dobrze określonych, takich jak lub przestrzeń funkcji szybko malejących w nieskończoności transformacja Fouriera przyporządkowuje wzajemnie jednoznacznie funkcji (oryginałowi) jej transformatę. Oryginał i jego transformata określana są wtedy jako para fourierowska.
W tabeli zestawiony jest oryginał oraz jego transformaty w dziedzinie częstotliwości i pulsacji.
Uwaga: Tu oznacza zmienną funkcji pierwotnej , zamiast oznaczenia .
| Funkcja | Transformata Fouriera unitarna, częstotliwość | Transformata Fouriera unitarna, pulsacja (częstość kołowa) | Transformata Fouriera pulsacja (częstość kołowa) | Uwagi | |
|---|---|---|---|---|---|
|
|
|
|
|||
| 201 | Funkcja prostokątna i normalizowana funkcja sinc, definiowana jako | ||||
| 202 | Relacja dualna do 201. funkcja prostokątna jest filtrem dolnoprzepustowym, a funkcja sinc jest odpowiedzią impulsową dla takiego filtra. | ||||
| 203 | Funkcja jest funkcją trójkątną | ||||
| 204 | Związek dualny względem 203. | ||||
| 205 | jest funkcją skoku Heaviside’a, | ||||
| 206 | Funkcja Gaussa jest funkcją własną przekształcenia Fouriera dla odpowiednio dobranego Funkcja jest całkowalna dla | ||||
| 207 | Dla | ||||
| 208 |
|
|
|
oznacza funkcję Bessela -tego rzędu, pierwszego rodzaju. to wielomiany Czebyszewa drugiego rodzaju. (patrz punkty 315 i 316 poniżej). | |
| 209 | Secans hiperboliczny jest funkcją własną transformcji Fouriera |
Dystrybucje, określane też jako funkcje uogólnione nie posiadają transformat w sensie określonym przez powyższe definicje. Możliwe jest jednak uogólnienie pojęcia transformaty i przyjęcie, że uzyskujemy w wyniku przejścia do granicy ciągu transformat lub wychodząc od szeregu Fouriera funkcji okresowej.
| Funkcja | Transformata Fouriera unitarna, częstotliwość | Transformata Fouriera unitarna, pulsacja (częstość kołowa) | Transformata Fouriera pulsacja (częstość kołowa) | Uwagi | |
|---|---|---|---|---|---|
|
|
|
|
|||
| 301 | oznacza deltę Diraca. | ||||
| 302 | Co wynika z zasady 301. | ||||
| 303 | Co wynika z własności 103 i 301. | ||||
| 304 | Co wynika ze 101 i 303 przy zastosowaniu wzoru Eulera: | ||||
| 305 | Co wynika ze 101 i 303, przy zastosowaniu | ||||
| 306 | |||||
| 307 | |||||
| 308 | Gdzie jest liczbą naturalną a jest -tą pochodną delty Diraca. Wynika to ze 107 i 301. Stosując tę formułę z 101, można transformować dowolne wielomiany. | ||||
| 309 | Gdzie to funkcja znaku. Zauważmy, że nie jest dystrybucją. Własność przydatna w odniesieniu do transformaty Hilberta. | ||||
| 310 | Uogólnienie 309. | ||||
| 311 | |||||
| 312 | Dualne do 309. | ||||
| 313 | Funkcja jest funkcją Heaviside’a; to wynika ze 101, 301 i 312. | ||||
| 314 | Funkcja grzebieniowa. Do wyznaczenia z 302 i 102, wraz z faktem, że jako dystrybucje. | ||||
| 315 | funkcją Bessela pierwszego rodzaju, rzędu zerowego. | ||||
| 316 | Uogólnienie 315. Funkcja jest funkcją Bessela -tego rzędu, pierwszego rodzaju. Funkcja jest wielomianem Czebyszewa pierwszego rodzaju. |
Zależność określającą transmitancję widmową można wyznaczyć:
Pojedyncza zespolona składowa harmoniczna o amplitudzie pulsacji i fazie
(gdzie oznacza jednostkę urojoną), generuje odpowiedź na wyjściu układu w postaci sygnału sinusoidalnego o amplitudzie i fazie
Warto zwrócić uwagę na fakt, że częstotliwość pozostała taka sama, jedynie amplituda i faza sygnału uległy zmianie w układzie. Transmitancja opisuje charakter tych zmian w całym spektrum częstotliwości (tj. dla każdej częstotliwości ). Moduł transmitancji opisuje wzmocnienie układu:
a argument tej transmitancji opisuje przesunięcie fazowe wprowadzane przez układ:
Transmitancja
Dla przypadku układów dyskretnych wyrażenie
definiuje dyskretną transmitancję widmową.
Transformatę Fouriera można określić dla funkcji gdzie jest przestrzenią wektorową funkcji całkowalnych na za pomocą wzoru:
gdzie:
Tw. 1. Transformata jest funkcją istotnie ograniczoną: (wynika to z twierdzenia Riemanna-Lebesgue’a).
Tw. 2. W przypadku gdy funkcja jest ponadto całkowalna z kwadratem (czyli ), transformata jest również całkowalna z kwadratem. Innymi słowy, transformacja Fouriera jest odwzorowaniem przestrzeni:
Tw. 3. Twierdzenie Plancherela wówczas mówi, że odwzorowanie to przedłuża się do izometrii przestrzeni na siebie.