Trutnovⓘ (niem.Trautenau) – miasto powiatowe w północnych Czechach, w kraju hradeckim. Według danych z 1 stycznia 2024, liczba mieszkańców miasta wynosi 29 584 osób (36. miejsce w kraju).
Położenie geograficzne
Trutnov leży na Wyżynie Trutnovskiej (Trutnovská pahorkatina), we wschodniej części Wyżyny Podkarkonoskiej (Podkrkonošská pahorkatina), która jest częścią Podgórza Karkonoskiego. Miasto, po włączeniu do niego kilku wsi, rozciąga się wzdłuż dolin rzecznych pomiędzy wzniesieniami Pogórza Karkonoskiego i Karkonoszy. Średnia wysokość nad poziomem morza wynosi 414 m.
Przez Trutnov przepływa rzeka Úpa, do której w dzielnicy Poříčí wpływa (jako lewobrzeżny dopływ) rzeka Ličná.
Nazwa miasta
Nazwa miasta pochodzi od niemieckiego "truten ouwe" – biedna niwa, lub miłe miasto przy niwie. Według innej wersji miasto zostało nazwane od imienia pogromcy smoka rycerza von Trautnav (cz.Trut) lub od nazwiska rycerza – założyciela miasta Albrechta z Trautenbergu. Smok do dzisiaj jest w herbie miasta.
Historia
Początki miasta i średniowiecze
Początki Trutnova są związane z osadą Úpa, położoną na terenie dzisiejszej dzielnicy Horní Staré Město, która została włączona do miasta w 1947 roku. Osada została założona przez ród Švábeniców prawdopodobnie między 1241 a 1260 rokiem. Z czasem stała się centrum lokalnego okręgu grodowego, a wraz z rozwojem osadnictwa pod koniec XIII wieku nabrała charakteru miasteczka. Na przełomie XIII i XIV wieku król Wacław II przejął te tereny z zamiarem założenia nowego miasta i zamku, które miały pełnić funkcje wojskowe, gospodarcze i administracyjne w strategicznie położonym regionie. W tym celu przeniósł osadę Úpa na południowy wschód, w miejsce dogodniejsze do rozwoju nowego ośrodka miejskiego.
W procesie lokacji uczestniczyli zarówno miejscowi mieszkańcy, jak i niemieccy osadnicy. Pierwotna osada Úpa zaczęła być nazywana Starym Trutnovem (później Horní Staré Město), natomiast nowo założony ośrodek określano jako Nowy Trutnov. Rozwój miasta przypadł na okres niestabilności politycznej po wygaśnięciu dynastii Przemyślidów oraz na początek panowania Jana Luksemburskiego. Miasto i zamek znajdowały się wówczas w rękach Jana z Vartenberka(inne języki), zmarłego w 1316 roku, a od 1329 roku także Henryka I jaworskiego. Ponowne przyłączenie ziemi trutnowskiej do dóbr Korony Czeskiej w latach 1334–1335, po powrocie Karola do Czech, przyczyniło się do ożywienia miasta i umocnienia jego pozycji.
Prawdopodobnie w 1448 roku Barbara Cylejska oddała miasto w zastaw Hanušowi Velflowi z Varnsdorfu. Od 1484 roku Trutnov znajdował się w rękach rodu Šumburków(inne języki), a w 1515 roku został podzielony na dwie części. Z czasem przeszły one w posiadanie panów z Lichtenburka(inne języki) oraz rodu Zilvárów z Pilníkova. W tym okresie miasto utraciło część swojej niezależności i znalazło się w większej zależności od właścicieli ziemskich. Od lat 20. XVI wieku docierała tu ze Śląskareformacja luterańska. Spory między posiadaczami miasta a mieszczanami skłoniły królową Annę Jagiellonkę do przejęcia Trutnova i okolicznych dóbr.
XVI–XIX wiek
W 1547 roku Trutnov został oddany w zastaw Krzysztofowi z Gendorfu(inne języki), a po jego śmierci w 1563 roku przeszedł w ręce jego zięcia Wilhelma Miřkovskiego ze Stropčic(inne języki). W 1571 roku, na mocy orzeczenia sądu kameralnego, Miřkovski utracił prawa do miasta, które wykupiło się z zastawu. Od tego czasu Trutnov podlegał bezpośrednio urzędnikom królewskim odpowiedzialnym za miasta stanowiące uposażenie czeskich królowych. Po sprzedaży części wsi miasto zachowało pozostałe dobra do 1848 roku. Trutnov formalnie należał do miast stanowiących uposażenie czeskich królowych do 1918 roku.
Położenie przy ważnym szlaku handlowym łączącym Pragę z Wrocławiem sprzyjało rozwojowi gospodarczemu Trutnova. Od drugiej połowy XIV wieku istotną rolę odgrywało sukiennictwo, a od końca XV wieku rozwijała się produkcja rzemieślnicza organizowana w cechach. Pod koniec XVI wieku miasto było ważnym ośrodkiem produkcji płótna. Rozwój gospodarczy i administracyjny utrudniały jednak długotrwałe zastawy, częste pożary oraz konflikty zbrojne, które dotykały miasto ze względu na jego strategiczne położenie.
Po utracie większości Śląska przez monarchię habsburską w wyniku wojen śląskich Trutnov zyskał na znaczeniu jako ośrodek handlu płótnem. Po pożarze w 1816 roku nastąpił stopniowy rozwój miasta, które stało się ważnym ośrodkiem przemysłu tekstylnego na przedgórzu Karkonoszy. W XIX wieku rosła liczba domów i mieszkańców. W obrębie murów miejskich liczba domów utrzymywała się od 1548 roku na poziomie około 147–150, dlatego od XVI wieku zabudowa rozwijała się również na przedmieściach. W 1654 roku odnotowano 202 domy, w 1771 roku 295, a w 1843 roku 403 domy i 2651 mieszkańców. Pod koniec XIX wieku Trutnov należał do większych miast północno-wschodnich Czech i był ważnym ośrodkiem przemysłowym.
Bitwa pod Trutnovem w 1866 roku
Bitwa pod Trutnovem rozegrała się 27 czerwca 1866 roku podczas wojny prusko-austriackiej. Wojska pruskie przekroczyły granicę w pobliżu Žacléřa i Bernartic, kierując się ku Trutnovowi. Austriacy, którzy również zmierzali do miasta, zajęli okoliczne wzgórza: Šibeník, Jański Wierch i Chmelnice. Prusacy wkroczyli do Trutnova wczesnym rankiem i zostali ostrzelani przez wojska austriackie. Mimo przewagi liczebnej Prusaków Austriakom udało się utrzymać część pozycji i doczekać nadejścia posiłków dowodzonych przez generała Ludwiga Gablenza.
Walki toczyły się o wzgórza oraz w okolicach Bojiště i Starého Rokytníka(inne języki). Przewaga liczebna Prusaków początkowo pozwoliła im zająć część austriackich pozycji, jednak po nadejściu posiłków Austriacy ponowili ataki. Istotną rolę odegrała artyleria, która ostrzeliwała pozycje przeciwnika. Wieczorem, około godziny 18:30, Austriacy odzyskali wzgórza Šibeník, Janský vrch i Chmelnice, a wojska pruskie rozpoczęły odwrót. Straty obu stron przekroczyły łącznie 6000 zabitych, rannych i wziętych do niewoli.
Bitwa zakończyła się zwycięstwem Austriaków i jest jedyne zwycięstwo nad wojskami pruskimi podczas tej wojny. Sukces ten nie przesądził jednak o wyniku całej kampanii: następnego dnia Austriacy ponieśli porażki w walkach o przełęcze graniczne, a 3 lipca 1866 roku zostali pokonani w decydującej bitwie podSadową. Po bitwie pod Trutnovem Prusacy oskarżali mieszkańców o zdradę; burmistrz Roth i członkowie rady miejskiej zostali aresztowani i wywiezieni do twierdzy w Głogowie, skąd zwolniono ich po 80 dniach.
Legenda o smoku trutnowskim
Z Trutnovem wiąże się legenda o smoku, którego miał pokonać rycerz Albrecht z Trautenbergu. Według opowieści książę Oldrzych wysłał rycerza w podgórze Karkonoszy, aby kierował osadnikami zagospodarowującymi porośnięte lasami tereny. Dwaj murarze, Pavel i Mikuláš, mieli podczas poszukiwania kamienia budowlanego odkryć w wąwozie legowisko ogromnego smoka. Po zawiadomieniu Albrechta osadnicy zastawili na niego pułapkę z drewnianej kraty obciążonej kamieniami, a następnie udusili go dymem powstałym podczas palenia drewna. Według legendy skórę smoka wypchano i zawieszono w kamiennej wieży, a nazwa miasta miała pochodzić od nazwiska rycerza. Opowieść ta należy do lokalnej tradycji i nie stanowi potwierdzonego opisu historycznych początków Trutnova.
Dalsza część legendy głosi, że w 1024 roku mieszkańcy Trutnova mieli przewieźć smoka do Brna jako dar dla księcia Oldrzycha. W zamian władca miał nadać miastu pieczęć z wizerunkiem smoka, który zajmuje centralne miejsce w jego herbie. Z legendą wiąże się także opowieść o smoku wiszącym w przejściu Starego Ratusza w Brnie. W 2015 roku ukazał się komiks Drak nikdy nespíautoratwa Džiana Babana i Vojtěcha Mašeka, który przedstawia tę historię.
Gospodarka
Trutnov jest miastem przemysłowym. Znajduje się tu wiele zakładów przemysłowych, m.in.
przemysł elektrotechniczny – ZPA Trutnov, ABB, Tyco, Siemens,
Trutnov jest ważnym regionalnym węzłem kolejowym. Na terenie miasta krzyżują się linie kolejowe nr 032 Jaroměř–Svoboda nad Úpou, 040 Chlumec nad Cidlinou–Trutnov, 043 Trutnov–Lubawka, 045 Trutnov–Svoboda nad Úpou oraz 047 Trutnov–Teplice nad Metují. Główną stacją kolejową jest Trutnov hlavní nádraží. Na terenie miasta znajdują się również inne stacje i przystanki kolejowe.
Trutnov ma również kolejowe połączenie transgraniczne z Polską przez Královec i Lubawkę, w kierunku Sędzisławia. Według rozkładu jazdy przewoźnika GW Train Regio obowiązującego od 14 grudnia 2025 roku do 12 grudnia 2026 roku obsługiwana jest relacja Trutnov–Královec–Lubawka–Sędzisław. Możliwość dalszej podróży do Wrocławia zależy od rozkładu jazdy i dostępnych połączeń.
Komunikację miejską w Trutnovie stanowią autobusowe linie MHD (městská hromadná doprava), obsługujące przewozy w obrębie miasta. W 2022 roku miasto przewidywało funkcjonowanie sześciu linii, obsługiwanych przez siedem autobusów i jeden pojazd rezerwowy, w ramach umowy obowiązującej w latach 2018–2027. Aktualne rozkłady jazdy są publikowane przez miasto i dostępne w systemie IDOS.
Życie kulturalne Trutnova koncentruje się wokół tradycyjnych instytucji, takich jak Městská knihovna Trutnov (biblioteka miejska), Galerie města Trutnova (galeria miejska) oraz Muzeum Podkrkonoší v Trutnově (muzeum regionu Podkrkonoší). Ważną rolę odgrywa również wielofunkcyjne centrum kulturalno-społeczne UFFO(inne języki), w którym odbywają się m.in. przedstawienia teatralne i koncerty. W mieście działa także Kino Vesmír(inne języki).
W Trutnovie organizowane są liczne wydarzenia muzyczne. Międzynarodowy festiwal Jazzinec, założony w 1999 roku, obejmuje koncerty jazzowe, bluesowe, funkowe i world music, organizowane wiosną oraz jesienią. Jesienią odbywa się również festiwal muzyki kameralnej Trutnovský podzim, organizowany od 1981 roku. Latem organizowany jest Trutnovské hudební léto, cykl koncertów lokalnych zespołów muzycznych.
Do najważniejszych wydarzeń muzycznych należy Trutnov Open Air Music Festival(inne języki), znany także jako „wschodnioczeski Woodstock”. Festiwal, którego początki sięgają lat 80. XX wieku, w latach 2020–2022 odbywał się w Brnie pod nazwą TrutnOFF BrnoON. W 2023 roku powrócił do Trutnova. W mieście odbywa się również Obscene Extreme Festival, międzynarodowy festiwal muzyki ekstremalnej, skupiający się m.in. na grindcore, death metalu i hardcore punku.
Do pozostałych cyklicznych wydarzeń kulturalnych i rozrywkowych należą Pivofest, Trutnovský jarmark, Trutnovské vinařské slavnosti oraz Trutnovské dračí slavnosti. W mieście organizowane są także uroczystości upamiętniające bitwę pod Trutnovem z 27 czerwca 1866 roku. Międzynarodowy charakter ma festiwal nowego cyrku Cirk-UFF, organizowany przez centrum UFFO.
Zabytki i atrakcje turystyczne
Fontanna Karkonosza na rynku
W Trutnovie znajduje się wiele ciekawych obiektów zabytkowych, wartych zobaczenia.
Krakonošovo náměstí, czyli rynek Karkonosza (Ducha Gór). Rynek otoczony jest renesansowymi kamienicami z XVI w., przebudowywanymi od XVIII do XX w. stylu baroku, klasycyzmu i secesji, z przeważnie półokrągłymi podcieniami. Wyłożony jest zabytkowym brukiem. Znaczna część bruku pochodzi jeszcze z XVI w. Do brukowania użyto kamieni z koryta rzeki Upy.
późnobarokowy Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny (1792),
renesansowy Kościół św. Wacława w miejskiej części Górnego Starego Miasta (Horní Staré Město),
neogotycki kościół św. Piotra i Pawła w dzielnicy Poříčí,
kościół św. Jana Nepomucena w dzielnicy Libeč,
neogotycki ewangelicki kościół przy ul. Upskiej (Úpická ulice), aktualnie sala koncertowa im. Bohuslava Martinů,
kaplica św. Jana Chrzciciela (Janská kaple) wybudowana na górującym nad miastem wzgórzu w 1714 przy cudownym źródełku, w jej pobliżu toczyły się walki w trakcie Bitwy pod Trutnowem 27 czerwca 1866,
Muzeum Podkarkonoskie (Muzeum Podkrkonoší), zlokalizowane w klasycystycznym budynku z 1853 r., powstałym pierwotnie jako siedziba szkoły. W miejscu muzeum wznosił się dawniej XVI-wieczny zamek należący do Christopha von Gendorfa, uszkodzony przez Szwedów w czasie wojny 30-letniej i używany następnie do połowy XIX wieku jako magazyn soli.
pierwotnie renesansowy ratusz z końca XVI w., po pożarze w 1861 r. przebudowany w stylu neogotyckim,
barokowa kolumna Trójcy Świętej z 1704 r. wraz z rzeźbami ośmiu świętych. Ta 11-metrowa kolumna znajduje się we wschodniej części rynku,
neorenesansowy budynek pałacu Haasego z lat 80. XIX w.,
kompleks budynków dworca kolejowego z 1870 r. wraz z pobliskim kamiennym mostem na Upie z 1884 r.,
renesansowa kamienica z 1599 r., przebudowana po pożarze z 1799r., aktualnie Galerie Města Trutnova,
fontanna Karkonosza na Rynku Karkonosza z 1892 r. z figurą Karkonosza,
Dom Narodowy (Národní dům) z 1900 r.
obszar szkół czeskich w dzielnicy środkowe Przedmieście (Střední Předměstí) z lat 20. XX wieku według projektu architekta Mezery,
budynek kina miejskiego z 1929 r. według projektu architekta Broža
Domy w stylu secesyjnym w obszarze ulic Na Záduší i Placu Jiraska (Jiráskovo náměstí) na Środkowym Przedmieściu (Střední Předměstí),
osiedle „Křižík” z lat 50. XX w. zbudowane w duchu socrealizmu,
rozległe miejskie parki założone pod koniec XIX w.,
mury miejskie z XIV w. Ich fragmenty możemy oglądać na ulicy Na Vrchu i ulicy Wodnej (Vodní),
Smocza Uliczka (Dračí ulička) na której znajduje się pomnik trutnowskiego smoka. Trutnov należy do tych miast, podobnie jak Kraków, w dziejach których legendy o smokach odegrały ważną rolę. Smocza Uliczka powstała na tyłach ulicy Wodnej.
cmentarz miejski – założony w 1875 r. na miejscu starej kaplicy św. Krzyża. Aktualnie punktem centralnym cmentarza jest neoromańska kaplica św. Krzyża. Na cmentarzu można znaleźć bogato zdobione nagrobki z XVII i XVIII w. przeniesione ze starego cmentarza. Oprócz tego na terenie cmentarza znajduje się kilka pomników, m.in. ofiar I i II wojny światowej, pomnik żołnierzy i pograniczników czechosłowackich, pomnik kobiet żydowskich straconych w obozie koncentracyjnym w Trutnovie.
pomnik-grobowiec generała Ludwiga Karla Gablenza, dowódcy X Korpusu armii austriackiej, zwycięzcy w bitwie pod Trutnovem,
3-metrowy pomnik Karkonosza z 2013, przedstawiający Ducha Gór w formie przedstawionej przez Martina Helwiga w XVI w.
50°33′38″N 15°54′47″E/50,560556 15,913056
.jpg)
