Uakari

Uakari
Cacajao
Lesson, 1840
Ilustracja
Uakari czerwono-biały (Cacajao calvus)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Rząd

naczelne

Podrząd

wyższe naczelne

Infrarząd

małpokształtne

Parworząd

małpy szerokonose

Rodzina

sakowate

Podrodzina

saki

Rodzaj

uakari

Typ nomenklatoryczny

Simia melanocephalus Humboldt, 1812

Synonimy
Gatunki

8 gatunków – zobacz opis w tekście

Uakari (Cacajao) – rodzaj ssaków naczelnych z podrodziny saki (Pitheciinae) w obrębie rodziny sakowatych (Pitheciidae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki zamieszkujące tropikalne lasy deszczowe Niziny Amazonki (Brazylia, Kolumbia, Peru, Wenezuela).

Morfologia

Długość ciała samic 36–57 cm, samców 38–56 cm, ogona 14–21 cm; masa ciała samic 1,9–3 kg, samców 1,9–4,5 kg.

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1840 roku francuski chirurg i zoolog René Lesson w książce swojego autorstwa poświęconym gatunkom ssaków dwuręcznych i czwororożnych. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) uakari czarnogłowy (C. melanocephalus).

Etymologia

  • Cacajao: port. cacajão „uakari”, od tupi cacajao – lokalnej nazwy uakari czarnogłowego w niektórych częściach Brazylii i Wenezueli.
  • Brachyurus (Brachypus): gr. βραχυς brakhus ‘krótki’; ουρα ourα ‘ogon’. Gatunek typowy: Spix wymienił dwa gatunki – Brachyurus Ouakary Spix, 1823 (= Simia melanocephalus Humboldt, 1812) i Brachyurus Israelita Spix, 1823 (= Simia chiropotes Humboldt, 1811) – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Brachyurus Ouakary Spix, 1823 (= Simia melanocephalus Humboldt, 1812).
  • Cercoptochus: gr. κερκος kerkos ‘ogon’; πτωχος ptōkhos ‘kucający’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Simia melanocephalus Humboldt, 1812.
  • Ouakaria (Uacaria, Uakeria): autochtoniczna nazwa uakari na określenie krótkoogoniastej małpy używana w Amazonii. Gatunek typowy: Gray wymienił dwa gatunki – Ouakaria spixii J.E. Gray, 1849 (= Brachyurus ouakary Spix, 1823) i Brachyurus calvus I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1847 – nie wyznaczając gatunku typowego.
  • Cothurus: gr. κoθουρος kothouros ‘z uciętym ogonem’.
  • Neocothurus: gr. νεος neos ‘nowy’; rodzaj Cothurus Palmer, 1899.

Podział systematyczny

Do rodzaju należą w zależności od ujęcia systematycznego następujące gatunki:

Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiary Status
IUCN
Cacajao calvus (I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1847) uakari czerwono-biały gatunek monotypowy endemit Brazylii: dwa izolowane obszary: jeden w Mamirauá Sustainable Development Reserve, ograniczony rzekami Solimões i Japurá oraz kanałem Auati-Paraná na zachodzie; drugi na lewym brzegu środkowego biegu rzeki Juruá, na całym prawym brzegu rzeki Riozinho i dolnego biegu rzeki Jutaí DC: 36–57 cm
DO: 14–19 cm
MC: 2,3–3,5 kg
 LC 
Cacajao rubicundus (I. Geoffroy Saint-Hilaire & Deville, 1848) uakari szkarłatny gatunek monotypowy endemit Brazylii: 3 izolowane obszary w środkowym biegu rzeki Solimões: jeden w zalanych lasach ograniczonych kanałem Jacurapá i rzeką Solimões; drugi na lewym brzegu rzeki Jutaí; trzeci wzdłuż rzeki Auati-Paraná DC: 36–57 cm
DO: 14–19 cm
MC: 2,3–3,5 kg
 LC 
Cacajao ucayalii O. Thomas, 1928 uakari czerwony gatunek monotypowy głównie w międzyrzeczu Ukalali-Javari we wschodnim Peru i Brazylii; odnotowano izolowane populacje występujące poza tym obszarem DC: 36–57 cm
DO: 14–19 cm
MC: 2,3–3,5 kg
 VU 
Cacajao novaesi Hershkovitz, 1987 uakari łysy gatunek monotypowy endemit Brazylii: międzyrzecze rzek Gregório i Tarauacá; południowa granica zasięgu nieznana DC: 36–57 cm
DO: 14–19 cm
MC: 2,3–3,5 kg
 NT 
Cacajao amuna F.E. Silva, do Amaral, Roos, Bowler, Röhe, Sampaio, Janiak, Bertuol, Santana, J.S. Silva, Rylands, Gubili, Hrbek, McDevitt & Boubli, 2022 gatunek monotypowy endemit Brazylii: lasy prawego brzegu rzeki Tarauacá, rozciągające się do rzek Envira i Jurupari; również wody źródłowe rzek Pauini i Moaco na wschodzie; południowa granica zasięgu nieznana DC: brak danych
DO: brak danych
MC: brak danych
 NE 
Cacajao melanocephalus (Humboldt, 1812) uakari czarnogłowy gatunek monotypowy południowa Wenezuela i północno-zachodnia Brazylia, pomiędzy górnym biegiem rzeki Orinoko a górnym biegiem rzeki Rio Negro DC: 42–49 cm
DO: 14–22 cm
MC: 3,1–4,5 kg
 LC 
Cacajao hosomi Boubli, M.N.F. Silva, Amado, Hrbek, Pontual & Farias, 2008 uakari amazoński gatunek monotypowy endemit Brazylii: północna część, ograniczony do małego obszaru obejmującego kotlinę rzeki Curuduri i środkowego do dolnego biegu rzeki Araçá na północ od rzeki Rio Negro DC: 30–40 cm
DO: 15–18 cm
MC: 2–2,5 kg
 LC 
Cacajao ayresi Boubli, M.N.F. Silva, Amado, Hrbek, Pontual & Farias, 2008 uakari dżunglowy gatunek monotypowy południowo-wschodnia Kolumbia, południowa Wenezuela i północno-zachodnia Brazylia (na wschód od Serranía de La Macarena, na południe od rzeki Casiquiare i rzeki Rio Negro do rzeki Japurá) DC: 36–55 cm
DO: 14–15 cm
MC: 0,5–2,6 kg
 LC 

Kategorie IUCN:  LC  – gatunek najmniejszej troski,  NT  – gatunek bliski zagrożenia,  VU  – gatunek narażony;  NE  – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.