Uakari

Uakari
	Cacajao
	Lesson, 1840
	; Uakari czerwono-biały (Cacajao calvus)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssaki
Rząd	naczelne
Podrząd	wyższe naczelne
Infrarząd	małpokształtne
Parworząd	małpy szerokonose
Rodzina	sakowate
Podrodzina	saki
Rodzaj	uakari
	Typ nomenklatoryczny
	Simia melanocephalus Humboldt, 1812
Synonimy
	Brachyurus Spix, 1823; Brachypus: J.E. Gray, 1825; Cercoptochus Gloger, 1842; Ouakaria J.E. Gray, 1849; Uacaria: Flower & Lydekker, 1891; Cothurus Palmer, 1899; Neocothurus Palmer, 1903; Uakeria: McKenna & Bell, 1997;
	Brachyurus Spix, 1823; Brachypus: J.E. Gray, 1825; Cercoptochus Gloger, 1842; Ouakaria J.E. Gray, 1849; Uacaria: Flower & Lydekker, 1891; Cothurus Palmer, 1899; Neocothurus Palmer, 1903; Uakeria: McKenna & Bell, 1997;
Gatunki
	8 gatunków – zobacz opis w tekście
	8 gatunków – zobacz opis w tekście
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Uakari (Cacajao) – rodzaj ssaków naczelnych z podrodziny saki (Pitheciinae) w obrębie rodziny sakowatych (Pitheciidae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki zamieszkujące tropikalne lasy deszczowe Niziny Amazonki (Brazylia, Kolumbia, Peru, Wenezuela).

Morfologia

Długość ciała samic 36–57 cm, samców 38–56 cm, ogona 14–21 cm; masa ciała samic 1,9–3 kg, samców 1,9–4,5 kg.

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1840 roku francuski chirurg i zoolog René Lesson w książce swojego autorstwa poświęconym gatunkom ssaków dwuręcznych i czwororożnych. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) uakari czarnogłowy (C. melanocephalus).

Etymologia

Cacajao: port. cacajão „uakari”, od tupi cacajao – lokalnej nazwy uakari czarnogłowego w niektórych częściach Brazylii i Wenezueli.
Brachyurus (Brachypus): gr. βραχυς brakhus ‘krótki’; ουρα ourα ‘ogon’. Gatunek typowy: Spix wymienił dwa gatunki – Brachyurus Ouakary Spix, 1823 (= Simia melanocephalus Humboldt, 1812) i Brachyurus Israelita Spix, 1823 (= Simia chiropotes Humboldt, 1811) – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Brachyurus Ouakary Spix, 1823 (= Simia melanocephalus Humboldt, 1812).
Cercoptochus: gr. κερκος kerkos ‘ogon’; πτωχος ptōkhos ‘kucający’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Simia melanocephalus Humboldt, 1812.
Ouakaria (Uacaria, Uakeria): autochtoniczna nazwa uakari na określenie krótkoogoniastej małpy używana w Amazonii. Gatunek typowy: Gray wymienił dwa gatunki – Ouakaria spixii J.E. Gray, 1849 (= Brachyurus ouakary Spix, 1823) i Brachyurus calvus I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1847 – nie wyznaczając gatunku typowego.
Cothurus: gr. κoθουρος kothouros ‘z uciętym ogonem’.
Neocothurus: gr. νεος neos ‘nowy’; rodzaj Cothurus Palmer, 1899.

Podział systematyczny

Do rodzaju należą w zależności od ujęcia systematycznego następujące gatunki:

Gatunek	Autor i rok opisu	Nazwa zwyczajowa	Podgatunki	Rozmieszczenie geograficzne	Podstawowe wymiary	Status IUCN
Cacajao calvus	(I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1847)	uakari czerwono-biały	gatunek monotypowy	endemit Brazylii: dwa izolowane obszary: jeden w Mamirauá Sustainable Development Reserve, ograniczony rzekami Solimões i Japurá oraz kanałem Auati-Paraná na zachodzie; drugi na lewym brzegu środkowego biegu rzeki Juruá, na całym prawym brzegu rzeki Riozinho i dolnego biegu rzeki Jutaí	DC: 36–57 cm DO: 14–19 cm MC: 2,3–3,5 kg	LC
Cacajao rubicundus	(I. Geoffroy Saint-Hilaire & Deville, 1848)	uakari szkarłatny	gatunek monotypowy	endemit Brazylii: 3 izolowane obszary w środkowym biegu rzeki Solimões: jeden w zalanych lasach ograniczonych kanałem Jacurapá i rzeką Solimões; drugi na lewym brzegu rzeki Jutaí; trzeci wzdłuż rzeki Auati-Paraná	DC: 36–57 cm DO: 14–19 cm MC: 2,3–3,5 kg	LC
Cacajao ucayalii	O. Thomas, 1928	uakari czerwony	gatunek monotypowy	głównie w międzyrzeczu Ukalali-Javari we wschodnim Peru i Brazylii; odnotowano izolowane populacje występujące poza tym obszarem	DC: 36–57 cm DO: 14–19 cm MC: 2,3–3,5 kg	VU
Cacajao novaesi	Hershkovitz, 1987	uakari łysy	gatunek monotypowy	endemit Brazylii: międzyrzecze rzek Gregório i Tarauacá; południowa granica zasięgu nieznana	DC: 36–57 cm DO: 14–19 cm MC: 2,3–3,5 kg	NT
Cacajao amuna	F.E. Silva, do Amaral, Roos, Bowler, Röhe, Sampaio, Janiak, Bertuol, Santana, J.S. Silva, Rylands, Gubili, Hrbek, McDevitt & Boubli, 2022		gatunek monotypowy	endemit Brazylii: lasy prawego brzegu rzeki Tarauacá, rozciągające się do rzek Envira i Jurupari; również wody źródłowe rzek Pauini i Moaco na wschodzie; południowa granica zasięgu nieznana	DC: brak danych DO: brak danych MC: brak danych	NE
Cacajao melanocephalus	(Humboldt, 1812)	uakari czarnogłowy	gatunek monotypowy	południowa Wenezuela i północno-zachodnia Brazylia, pomiędzy górnym biegiem rzeki Orinoko a górnym biegiem rzeki Rio Negro	DC: 42–49 cm DO: 14–22 cm MC: 3,1–4,5 kg	LC
Cacajao hosomi	Boubli, M.N.F. Silva, Amado, Hrbek, Pontual & Farias, 2008	uakari amazoński	gatunek monotypowy	endemit Brazylii: północna część, ograniczony do małego obszaru obejmującego kotlinę rzeki Curuduri i środkowego do dolnego biegu rzeki Araçá na północ od rzeki Rio Negro	DC: 30–40 cm DO: 15–18 cm MC: 2–2,5 kg	LC
Cacajao ayresi	Boubli, M.N.F. Silva, Amado, Hrbek, Pontual & Farias, 2008	uakari dżunglowy	gatunek monotypowy	południowo-wschodnia Kolumbia, południowa Wenezuela i północno-zachodnia Brazylia (na wschód od Serranía de La Macarena, na południe od rzeki Casiquiare i rzeki Rio Negro do rzeki Japurá)	DC: 36–55 cm DO: 14–15 cm MC: 0,5–2,6 kg	LC

Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, NT – gatunek bliski zagrożenia, VU – gatunek narażony; NE – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.

Uwagi

↑ Młodszy homonim Brachyurus G. Fischer, 1813 (Cricetidae).
↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Brachyurus G. Fischer, 1813.
↑ Nieuzasadniona poprawka Ouakaria J.E. Gray, 1849.
↑ Nowa nazwa dla Brachyurus Spix, 1823; młodszy homonim Cothurus Champion, 1891 (Coleoptera).
↑ Nowa nazwa dla Cothurus Palmer, 1899.
↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Ouakaria J.E. Gray, 1849.
↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała
↑ Wymiary podane tylko dla samic (u samców nieznane).

Przypisy

1 2 R.P. Lesson: Species des mammifères bimanes et quadrumanes; suivi d’un mémoire sur les Oryctéropes. Paris: J.B. Baillière, 1840, s. 176. (fr.).
↑ J.B. von Spix: Simiarum et Vespertilionum Brasiliensium species novae. Monachii: typis F.S. Hübschmanni, 1823, s. 11. (łac.).
↑ J.E. Gray. An Outline of an Attempt at the Disposition of Mammalia into Tribes and Families, with a List of the Genera apparently appertaining to each Tribe. „Annals of Philosophy”. New Series. 10, s. 338, 1825. (ang.).
↑ C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Cz. 1. Breslau: A. Schulz, 1841, s. 41. (niem.).
↑ J.E. Gray. On some new or little-known species of Monkeys. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 17, s. 9, 1849. (ang.).
↑ W.H. Flower & R. Lydekker: An introduction to the study of mammals living and extinct. London: A. and C. Black, 1891, s. 712. (ang.).
↑ T.S. Palmer. Catalogus Mammalium tarn viventium quam fossilium. „Science”. New Series. 10, s. 493, 1899. (ang.).
↑ T.S. Palmer. Some new generic names of mammals. „Science”. New Series. 17, s. 873, 1903. (ang.).
↑ M.C. McKenna & S.K. Bell: Classification of mammals above the species level. Nowy Jork: Columbia University Press, 1997, s. 354. ISBN 978-0-231-11013-6. (ang.).
1 2 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 41. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 210. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
1 2 3 4 5 S.F. Ferrari, L.M. Veiga, L.P. Pinto, L.K. Marsh, R.A. Mittermeier & A.B. Rylands: Family Pitheciidae (Titis, Sakis and Uacaris). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 481–483. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).
↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Cacajao. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-11-07].
1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 136–137. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
↑ Palmer 1904 ↓, s. 149.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 144.
↑ P. Hershkovitz. A preliminary taxonomic review of the South American bearded saki monkeys genus Chiropotes (Cebidae, Platyrrhini), with the description of a new subspecies. „Fieldiana”. Zoology. 27, s. 4, 1985. (ang.).
↑ Palmer 1904 ↓, s. 172.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 489.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 201.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 452.
↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).
1 2 F.E. Silva, J.V. do Amaral, Ch. Roos, M. Bowler, F. Röhe, R. Sampaio, M.C. Janiak, F. Bertuol, M.I. Santana, J. de Souza Silva Júnior, A.B. Rylands, Ch. Gubili, T. Hrbek, A.D. McDevitt & J.P. Boubli. Molecular phylogeny and systematics of bald uakaris, genus Cacajao Lesson, 1840 (Primates: Pitheciidae), with the description of a new species. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 173, s. 107509, 2022. DOI: 10.1016/j.ympev.2022.107509. (ang.).
↑ Taxonomy: Cacajao – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).

Bibliografia

T.S. Palmer: Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. Waszyngton: Government Printing Office, 1904, s. 71–718, seria: North American Fauna. (ang.).

[2] Młodszy homonim Brachyurus G. Fischer, 1813 (Cricetidae).

[4] Niepoprawna późniejsza pisownia Brachyurus G. Fischer, 1813.

[8] Nieuzasadniona poprawka Ouakaria J.E. Gray, 1849.

[10] Nowa nazwa dla Brachyurus Spix, 1823; młodszy homonim Cothurus Champion, 1891 (Coleoptera).

[12] Nowa nazwa dla Cothurus Palmer, 1899.

[14] Niepoprawna późniejsza pisownia Ouakaria J.E. Gray, 1849.

[30] DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

[32] Wymiary podane tylko dla samic (u samców nieznane).

[Lesson-1] 1 2 R.P. Lesson: Species des mammifères bimanes et quadrumanes; suivi d’un mémoire sur les Oryctéropes. Paris: J.B. Baillière, 1840, s. 176. (fr.).

[Spix-3] J.B. von Spix: Simiarum et Vespertilionum Brasiliensium species novae. Monachii: typis F.S. Hübschmanni, 1823, s. 11. (łac.).

[gray25-5] J.E. Gray. An Outline of an Attempt at the Disposition of Mammalia into Tribes and Families, with a List of the Genera apparently appertaining to each Tribe. „Annals of Philosophy”. New Series. 10, s. 338, 1825. (ang.).

[Gloger-6] C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Cz. 1. Breslau: A. Schulz, 1841, s. 41. (niem.).

[gray49-7] J.E. Gray. On some new or little-known species of Monkeys. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 17, s. 9, 1849. (ang.).

[flo&lyd-9] W.H. Flower & R. Lydekker: An introduction to the study of mammals living and extinct. London: A. and C. Black, 1891, s. 712. (ang.).

[Palmer1899-11] T.S. Palmer. Catalogus Mammalium tarn viventium quam fossilium. „Science”. New Series. 10, s. 493, 1899. (ang.).

[Palmer1903-13] T.S. Palmer. Some new generic names of mammals. „Science”. New Series. 17, s. 873, 1903. (ang.).

[mck&bell-15] M.C. McKenna & S.K. Bell: Classification of mammals above the species level. Nowy Jork: Columbia University Press, 1997, s. 354. ISBN 978-0-231-11013-6. (ang.).

[Cichocki&inni-16] 1 2 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 41. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).

[Burgin&inni-17] 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 210. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).

[Ferrari&inni-18] 1 2 3 4 5 S.F. Ferrari, L.M. Veiga, L.P. Pinto, L.K. Marsh, R.A. Mittermeier & A.B. Rylands: Family Pitheciidae (Titis, Sakis and Uacaris). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 481–483. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).

[Wilson&Reeder-19] D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Cacajao. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-11-07].

[amw-20] 1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 136–137. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/157/mode/1up_149]-21] Palmer 1904 ↓, s. 149.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/152/mode/1up_144]-22] Palmer 1904 ↓, s. 144.

[her-23] P. Hershkovitz. A preliminary taxonomic review of the South American bearded saki monkeys genus Chiropotes (Cebidae, Platyrrhini), with the description of a new subspecies. „Fieldiana”. Zoology. 27, s. 4, 1985. (ang.).

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/180/mode/1up_172]-24] Palmer 1904 ↓, s. 172.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/497/mode/1up_489]-25] Palmer 1904 ↓, s. 489.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/209/mode/1up_201]-26] Palmer 1904 ↓, s. 201.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/460/mode/1up_452]-27] Palmer 1904 ↓, s. 452.

[asm-28] N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).

[sil&inni-29] 1 2 F.E. Silva, J.V. do Amaral, Ch. Roos, M. Bowler, F. Röhe, R. Sampaio, M.C. Janiak, F. Bertuol, M.I. Santana, J. de Souza Silva Júnior, A.B. Rylands, Ch. Gubili, T. Hrbek, A.D. McDevitt & J.P. Boubli. Molecular phylogeny and systematics of bald uakaris, genus Cacajao Lesson, 1840 (Primates: Pitheciidae), with the description of a new species. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 173, s. 107509, 2022. DOI: 10.1016/j.ympev.2022.107509. (ang.).

[31] Taxonomy: Cacajao – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-10-26]. (ang.).