Sakowate

Sakowate
	Pitheciidae
	Mivart, 1865
	; Przedstawiciel rodziny – samiec uakari czerwono-białego (Cacajao calvus)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssaki
Podgromada	żyworodne
Infragromada	łożyskowce
Rząd	naczelne
Podrząd	wyższe naczelne
Infrarząd	małpokształtne
Parworząd	małpy szerokonose
Rodzina	sakowate
	Typ nomenklatoryczny
	Pithecia Desmarest, 1804
Podrodziny
	2 podrodziny – zobacz opis w tekście
	2 podrodziny – zobacz opis w tekście
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Sakowate (Pitheciidae) – rodzina nadrzewnych ssaków naczelnych Nowego Świata z infrarzędu małpokształtnych (Simiiformes) obejmująca gatunki określane nazwami titi, saki i uakari, wcześniej zaliczane do rodziny płaksowatych (Cebidae).

Zasięg występowania

Małpy zaliczane do rodziny Pitheciidae występują w lasach Ameryki Południowej – większość gatunków w rejonie Amazonki i Orinoko, a pozostałe na terenach od Kolumbii po Boliwię i południowo-wschodnie wybrzeża Brazylii. Zasiedlają lasy różnych typów – od terenów bagnistych, przez sawanny drzewiaste, lasy galeriowe po tropikalne lasy deszczowe.

Charakterystyka

Wzór zębowy		I	C	P	M
36	=	2	1	3	3
36	=	2	1	3	3

Są to małpy małe i średniej wielkości, od 70 cm do blisko 100 cm długości ciała, o różnorodnym, często kontrastowym ubarwieniu. Ich ogon jest puszysty i nie jest chwytny. Titi, czyli gatunki z rodzaju Callicebus, są najmniejszymi przedstawicielami rodziny, do największych należą uakari. Pitheciidae mają wydłużony pysk i siekacze skierowane ukośnie ku przodowi. Uzębienie jest przystosowane do zjadania twardych owoców stanowiących podstawę diety tych ssaków. Uzupełnienie stanowią liście i owady.

Pitheciidae prowadzą nadrzewny tryb życia, są aktywne w ciągu dnia. Saki i uakari żyją w stadach złożonych z kilku do kilkudziesięciu osobników, natomiast titi są gatunkami monogamicznymi i żyją w małych grupach rodzinnych. Samice rodzą jedno młode po 5-6-miesięcznej ciąży. Długość życia gatunków obserwowanych w niewoli wynosiła od 25 dla Callicebus spp. do 35 lat w przypadku gatunków z rodzaju Pithecia.

Systematyka

Podrodzina Pitheciinae była wcześniej zaliczana do rodziny płaksowatych. Została wyodrębniona z płaksowatych, podniesiona do rangi rodziny Pitheciidae jako takson monofiletyczny i podzielona przez taksonomów na dwie podrodziny: Callicebinae – obejmującą wiele gatunków titi oraz Pitheciinae – obejmującą gatunki określane jako saki i uakari.

Callicebinae Pocock, 1925 – titi
Pitheciinae Mivart, 1865 – saki

Opisano również rodzaje o niepewnej pozycji systematycznej i niesklasyfikowane w żadnej z powyższych podrodzin:

Antillothrix MacPhee, Horovitz, Arredondo de la Mata & Jiménez Vasquez, 1995 – jedynym przedstawicielem był Antillothrix bernensis (Rímoli, 1977)
Insulacebus Cooke, Rosenberger & Turvey, 2011 – jedynym przedstawicielem był Insulacebus toussaintianus Cooke, Rosenberger & Turvey, 2011 – jedynym przedstawicielem był Lagonimico conclucatus Kay, 1994
Lagonimico Kay, 1994
Paralouatta Rivero de la Calle & Arredondo de la Mata, 1991

Przypisy

↑ G.J. Mivart. Contributions towards a more complete knowledge of the axial skeleton in the Primates. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1865, s. 547, 1865. (ang.).
1 2 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 40–42. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
1 2 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 194–210. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
1 2 S.F. Ferrari, L.M. Veiga, L.P. Pinto, L.K. Marsh, R.A. Mittermeier & A.B. Rylands: Family Pitheciidae (Titis, Sakis and Uacaris). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson: Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 432–483. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).
↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Family Pitheciidae. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-11-05].
↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-09-13]. (ang.).
↑ R.D.E. MacPhee, I. Horovitz, O.P. Arredondo de la Mata & O. Jiménez Vasquez. A new genus for the extinct Hispaniolan monkey Saimiri bernensis Rímoli, 1977: with notes on its systematic position. „American Museum novitates”. 3134, s. 3, 1995. (ang.).
↑ S.B. Cooke, A.L. Rosenberger & S.T. Turvey. An extinct monkey from Haiti and the origins of the Greater Antillean primates. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. 108 (7), s. 2699, 2011. DOI: 10.1073/pnas.1009161108. (ang.).
↑ R.F. Kay. „Giant” tamarin from the Miocene of Colombia. „American Journal of Physical Anthropology”. 95 (3), s. 334, 1994. DOI: 10.1002/ajpa.1330950305. (ang.).
↑ M. Rivero de la Calle & O.P. Arredondo de la Mata. Paralouatta varonai, a new Quaternary platyrrhine from Cuba. „Journal of Human Evolution”. 21 (1), s. 1, 1991. DOI: 10.1016/0047-2484(91)90032-Q. (ang.).

Bibliografia

Dewey, T.: Pitheciidae. (on-line), Animal Diversity Web, 2007. [dostęp 2008-05-15]. (ang.).
Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
Zwierzęta: encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14344-4.

[Mivart-1] G.J. Mivart. Contributions towards a more complete knowledge of the axial skeleton in the Primates. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1865, s. 547, 1865. (ang.).

[Cichocki&inni-2] 1 2 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 40–42. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).

[Burgin&inni-3] 1 2 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 194–210. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).

[Ferrari&inni-4] 1 2 S.F. Ferrari, L.M. Veiga, L.P. Pinto, L.K. Marsh, R.A. Mittermeier & A.B. Rylands: Family Pitheciidae (Titis, Sakis and Uacaris). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson: Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 432–483. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).

[Wilson&Reeder-5] D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Family Pitheciidae. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-11-05].

[mdd-6] N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-09-13]. (ang.).

[mac&inni-7] R.D.E. MacPhee, I. Horovitz, O.P. Arredondo de la Mata & O. Jiménez Vasquez. A new genus for the extinct Hispaniolan monkey Saimiri bernensis Rímoli, 1977: with notes on its systematic position. „American Museum novitates”. 3134, s. 3, 1995. (ang.).

[coo&inni-8] S.B. Cooke, A.L. Rosenberger & S.T. Turvey. An extinct monkey from Haiti and the origins of the Greater Antillean primates. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. 108 (7), s. 2699, 2011. DOI: 10.1073/pnas.1009161108. (ang.).

[kay-9] R.F. Kay. „Giant” tamarin from the Miocene of Colombia. „American Journal of Physical Anthropology”. 95 (3), s. 334, 1994. DOI: 10.1002/ajpa.1330950305. (ang.).

[cal&mata-10] M. Rivero de la Calle & O.P. Arredondo de la Mata. Paralouatta varonai, a new Quaternary platyrrhine from Cuba. „Journal of Human Evolution”. 21 (1), s. 1, 1991. DOI: 10.1016/0047-2484(91)90032-Q. (ang.).