Urzet

Urzet
	; Morfologia (urzet barwierski)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	kapustowce
Rodzina	kapustowate
Rodzaj	urzet
	Nazwa systematyczna
	Isatis L.; Sp. Pl. 670. 1753
	Typ nomenklatoryczny
	Isatis tinctoria L.
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Urzet (Isatis L.) – rodzaj roślin należący do rodziny kapustowatych. Należy do niego w zależności od ujęcia ok. 30, 50 lub nawet ok. 90 gatunków. Występują one w południowej i wschodniej Europie, północnej Afryce oraz w Azji, z wyjątkiem jej południowej, tropikalnej części. Centrum różnorodności rodzaju znajduje się w południowo-zachodniej i centralnej Azji. W Turcji występuje co najmniej 30 gatunków. W Polsce jako efemerofit spotykany jest urzet barwierski. Są to rośliny miejsc suchych, piaszczystych i skalistych.

Urzet barwierski jest rośliną uprawianą jako barwierska od epoki żelaza. Za pomocą fermentowanych liści tego gatunku barwiono tkaniny na kolor indygo, później w zastosowaniu tym gatunek ten zastąpił indygowiec barwierski.

Morfologia

Pokrój: Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny o pędach z reguły nagich, sinawych i osiągających do 1,2 m wysokości. Jeśli włoski są obecne to pojedyncze. Pęd zwykle rozgałęziony tylko w górnej części, łodyga prosto wzniesiona.
Liście: Pojedyncze, podłużne lub lancetowate, całobrzegie lub ząbkowane. Liście różyczkowe zwykle ogonkowe, czasem klapowane. Liście łodygowe zwykle obejmujące uszkowatą lub strzałkowatą nasadą łodygę.
Kwiaty: Drobne, zebrane w wielokwiatowe i rozgałęzione grona. Działki kielicha 4, płatki korony 4, żółte, u nasady krótko zwężone. Pręcików 6. Zalążnia górna, ze znamieniem siedzącym.
Owoce: Jednonasienne łuszczynki kształtu od kulistego do silnie wydłużonego, oskrzydlone, zwykle czerniejące. Budowa dojrzałych owoców pełni kluczową rolę diagnostyczną dla rozróżniania gatunków.

Systematyka

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Należy do rodziny kapustowatych (Brassicaceae), rzędu kapustowców (Brassicales), kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta). Rodzaj należy do plemienia Isatideae.

Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Capparanae Reveal, rząd kaparowce (Capparales Hutch.), podrząd Capparineae Engl., rodzina kapustowate (Brassicaceae Burnett), podrodzina Isatidoideae Leurss., plemię Isatideae DC., podplemię Isatidinae Caruel in Parl., rodzaj urzet (Isatis L.).

Wykaz gatunków

Isatis amani P.H.Davis
Isatis apennina Ten. ex Grande
Isatis aptera (Boiss. & Heldr.) Al-Shehbaz, Moazzeni & Mumm.
Isatis arenaria Azn.
Isatis armena L.
Isatis arnoldiana N.Busch
Isatis aucheri Boiss.
Isatis biscutellifolia Boiss. & Buhse
Isatis bitlisica P.H.Davis
Isatis boissieriana Rchb.f.
Isatis boreava (E.H.L.Krause) ined.
Isatis brachycarpa C.A.Mey.
Isatis brevipes (Bunge) Jafri
Isatis bullata Aitch. & Hemsl.
Isatis bungeana Seidlitz
Isatis buschiana Schischk.
Isatis buschiorum Hovh.
Isatis callifera Boiss. & Balansa
Isatis campylocarpa Boiss.
Isatis canaliculata (Vassilcz.) V.V.Botschantz.
Isatis candolleana Boiss.
Isatis cappadocica Desv.
Isatis cardiocarpa (Trautv.) Al-Shehbaz, Moazzeni & Mumm.
Isatis caucasica (Rupr.) N.Busch
Isatis cochlearis Boiss.
Isatis constricta P.H.Davis
Isatis costata C.A.Mey.
Isatis davisiana H.Misirdali ex P.H.Davis, R.R.Mill & Kit Tan
Isatis demiriziana H.Misirdali ex P.H.Davis, R.R.Mill & Kit Tan
Isatis densiflora (Bunge ex Boiss.) D.A.German
Isatis deserti (N.Busch) V.V.Botschantz.
Isatis djurdjurae Coss. & Durieu
Isatis elegans (Boiss.) Hadač & Chrtek
Isatis emarginata Kar. & Kir.
Isatis erzurumica P.H.Davis
Isatis floribunda Boiss. ex Bornm.
Isatis frigida Boiss. & Kotschy
Isatis frutescens Kar. & Kir.
Isatis gaubae Bornm.
Isatis glastifolia (Fisch. & C.A.Mey.) Al-Shehbaz, Moazzeni & Mumm.
Isatis glauca Aucher ex Boiss.
Isatis grammotis Kit Tan
Isatis grossheimii N.Busch
Isatis gymnocarpa (Fisch. ex DC.) Al-Shehbaz, Moazzeni & Mumm.
Isatis harsukhii O.E.Schulz
Isatis hirtocalyx Franch.
Isatis huber-morathii P.H.Davis
Isatis iberica Steven
Isatis jacutensis (N.Busch) N.Busch
Isatis karjaginii Schischk.
Isatis kotschyana Boiss. & Hohen.
Isatis kozlovskyi Grossh.
Isatis laevigata Trautv.
Isatis latisiliqua Steven
Isatis leuconeura Boiss. & Buhse
Isatis littoralis Steven
Isatis lockmanniana Kotschy ex Boiss.
Isatis lusitanica L.
Isatis mardinensis P.H.Davis & H.Misirdali
Isatis maxima Pavlov
Isatis microcarpa J.Gay ex Boiss.
Isatis minima Bunge
Isatis multicaulis (Kar. & Kir.) Jafri
Isatis oblongata DC.
Isatis odontogera (Bordz.) D.A.German
Isatis ornithorhynchus N.Busch
Isatis pachycarpa Rech.f., Aellen & Esfand.
Isatis pinnatiloba P.H.Davis
Isatis platyloba Link ex Steud.
Isatis praecox Kit. ex Tratt.
Isatis raimondoi Di Grist., Scafidi & Domina
Isatis raphanifolia Boiss.
Isatis reticulata C.A.Mey.
Isatis rugulosa Bunge ex Boiss.
Isatis sabulosa Steven ex Ledeb.
Isatis sevangensis N.Busch
Isatis sivasica P.H.Davis
Isatis spatella P.H.Davis
Isatis spectabilis P.H.Davis
Isatis steveniana Trautv.
Isatis stocksii Boiss.
Isatis subdidyma (N.Busch) V.E.Avet.
Isatis subradiata Rupr.
Isatis takhtajanii Avet.
Isatis taurica M.Bieb.
Isatis tinctoria L. – urzet barwierski
Isatis tomentella Boiss. & Balansa
Isatis trachycarpa Trautv.
Isatis turcomanica Korsh.
Isatis undulata Aucher ex Boiss.
Isatis violascens Bunge
Isatis zarrei Al-Shehbaz, Moazzeni & Mumm.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-11-10] (ang.).
↑ Isatis Linnaeus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2015-10-07].
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-05].
↑ GeoffreyG. Burnie GeoffreyG., GordonG. Cheers GordonG., SueS. Forrester SueS., DeniseD. Greig DeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
1 2 3 4 5 6 7 8 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 162. ISBN 0-333-74890-5.
1 2 3 4 5 Isatis Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-10-07].
1 2 3 Isatis Tourn. ex L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-09-07].
↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 102, ISBN 978-83-62975-45-7 .
↑ List of Genera in BRASSICACEAE (not fully reorganized), [w:] Vascular plant families and genera, Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2010-11-20] (ang.).
↑ Genus: Isatis L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2015-10-07].
↑ Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Isatis. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-05]. (ang.).

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-11-10] (ang.).

[3] Isatis Linnaeus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2015-10-07].

[4] Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-05].

[E-5] GeoffreyG. Burnie GeoffreyG., GordonG. Cheers GordonG., SueS. Forrester SueS., DeniseD. Greig DeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .

[philips-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 162. ISBN 0-333-74890-5.

[china-7] 1 2 3 4 5 Isatis Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-10-07].

[powo-8] 1 2 3 Isatis Tourn. ex L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-09-07].

[checklist-9] ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 102, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[10] List of Genera in BRASSICACEAE (not fully reorganized), [w:] Vascular plant families and genera, Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2010-11-20] (ang.).

[11] Genus: Isatis L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2015-10-07].

[12] Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Isatis. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-05]. (ang.).